तत्र योगबलात् भगवान् हरिः सर्वान् जनान् समाहूय, रामेण लोकपालेन सह मन्त्रयित्वा, कृष्णः पुण्डरीकमाल्यः निरायुधः पुरीद्वारात् निर्गतः। तस्मिन्नेव क्षणे श्रीशुक उवाच—स तमुद्यन्तमिव शशिनं, दर्शनीयतमं, श्यामलमिव नीलमेघं, पीतवाससं, श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिना कण्ठदेशे विराजमानं, विशालवक्षसं, दीर्घाङ्गं, चतुर्भुजं, नवोत्पलदलायतलोचनं, सदा प्रमुदितं, श्रीमन्तं, पूर्णकपोलं, शुद्धस्मितं, कमलवदनं, मकरकुण्डलमण्डितं, वनमाल्यलङ्कृतं, परमशोभनं वासुदेवं साक्षात् दृष्ट्वा, नारदेन निर्दिष्टलक्षणैः अन्यो न कश्चिद् इति निश्चित्य, निरायुधो गच्छन्तं तं निरायुधोऽहमपि युद्ध्येति यवनः संकल्प्य तमन्वधावत्। भगवतः पदस्पर्शमप्ययोग्यः स यवनाधिपः स्वहस्तेनात्मानमिव गृहीतुं प्रचक्रमे; हरिरपि स्वमायया दूरस्थमात्मानं दर्शयन् गिरिगुहां प्रविवेश। यदुवंशसम्भवस्य तव पलायनं न शोभते इति तं कुत्सयन् स दुर्भाग्यवान् अन्वधावन्, न तु तं प्राप्नोत्। भगवतः गुहां प्रविश्य, स यवनोऽपि प्रविश्य, तत्र शयानं अन्यं नरं ददर्श। 'अयं दूरं नीतः कश्चिद् मुनिवत् शयानोऽस्ति' इति मूढधीः स यवनः तं शयानमच्युतं पादेन ताडयामास। स चिरकालं सुप्तः शनैः शिरः उत्थाय, सर्वतोऽवलोक्य, तं तिष्ठन्तं पुरुषं ददर्श। तस्य क्रुद्धेन चक्षुषा वीक्षितः स यवनः स्वदेहसमुत्थितेन वह्निना क्षणेन भस्मसात् अभवत्। राजा उवाच—कः स पुरुषः? कस्य वंशः? कियद्दैवबलः? कस्मिन्नर्थे गुहां प्रविष्टः? किं तस्य तेजः येन यवनो विनष्टः? इति। श्रीशुक उवाच—स इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, मन्धातुः पुत्रो महान्, मुचुकुन्द इति प्रसिद्धः, ब्राह्मणपूजकः सत्यनिष्ठश्चासीत्। स इन्द्रप्रमुखैः सुरगणैः असुरभीतैः त्रातुं प्रार्थितः, चिरकालं सुररक्षां कृतवान्। तं गुहायां विश्रान्तं सुराः प्राप्य, 'राजन्, अस्मान् रक्षायाः क्लेशात् निवर्तस्व' इति तं ऊचुः। 'त्वं पुरुषलोकं शत्रुविहीनं राज्यं च परित्यज्य सर्वकामान् परित्यज्य अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सहचराः, समवयस्काः च प्रजाः न जीवन्ति। कालः साक्षात् अनन्तबलः, बलवतामपि बलवान्, स सर्वान् क्रीडया अन्तं नयति, यथा गोपालो गाः। वरं वृणुष्व, मोक्षं विहाय; स हि नः दातुमशक्यः, एक एव भगवान् विष्णुः तदधिपः।' इति। तेन सुरैः सम्यक् पूजितः स मुचुकुन्दः गुहां प्रविश्य, दिव्यनिद्रया सुप्तः। यदा यवनः भस्मीकृतः, तदा भगवाँल्लोकनायकः सतां प्रकटः अभवत्। तं मेघश्यामलं, पीतवाससं, श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिविभूषितं, चतुर्भुजं, वैजयन्तीमाल्यलङ्कृतं, सुन्दरमुखं, मकरकुण्डलशोभितं, जनानां मनोहरं, सस्मितलोचनं, नित्ययुवानं, सिंहगौरवं, उदारवीर्यं च दृष्ट्वा, राजा मुचुकुन्दः तस्य तेजसा विवर्णः, संशयं कृत्वा, विनीतया प्रज्ञया तं पप्रच्छ। स मुचुकुन्दः उवाच—'को भवान्? कस्य वनेऽस्मिन्गुहायां पद्मपदेन कंटकावृतं विचरति? किमेतत् तेजो यद् भगवतः, वह्नेः, सूर्यस्य, सोमस्य, इन्द्रस्य, लोकपालानां वा अन्येषां वा तुल्यं न दृश्यते? त्वां देवानां देवातीतमेकं मन्ये, यः दीप इव तमो नाशयति। यदि रोचते, भगवन्, अस्माकं दोषरहितानां सेवकानां जन्म, कर्म, वंशं च कथय। वयं तु इक्ष्वाकुवंश्या: क्षत्रियाः, अहं युवनाश्वसुतः मुचुकुन्दः इति प्रसिद्धः। चिरं जागरणक्लान्तः एकाकी निद्रावशः अत्र शयानः, कश्चित् मां बोधयामास। सापि स्वपापेन क्षणेन भस्मीकृतः, ततः त्वं शत्रुतापनं कीर्तिमन्तं मां प्राकाशयः। तव तेजसा दृष्टुं न शक्नुमः, त्वं देहिनां वन्द्यः।' एवं राज्ञा पृष्टः भगवान् प्रजापतिः सस्मितं मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच—'मम जन्मानि कर्माणि नामानि चानन्तानि सखे, अहमपि तानि न शक्नोमि गणयितुं, तानि ह्यनन्तानि। कदाचित् महापुरुषैः सह मर्त्यजन्मनि विचिन्त्यन्ते, किन्तु गुणकर्मनामभिः मम जन्म न कदापि निश्चितम्। मम जन्मानि कर्माणि च त्रिषु कालेषु व्याप्यन्ते, ऋषयः अपि तानि क्रमशः अन्वेष्टुं न शक्नुवन्ति। तथापि सखे, इदानीं शृणु, मम इदं वर्तमानं जन्म वक्ष्यामि; ब्रह्मणः प्रार्थनया धर्मसंरक्षणार्थं अहं जातः।