राजा! रुक्मिण्या दुःखविलीनया नेत्राभ्यां नयनजलं मृजन्ती सा, शोकार्द्रस्तन्या, पतिं केवलं समाश्रिता, तेन बाहुना स्नेहेन परिष्वक्ताभूत्। स भगवान्, येन दुःखितां स्त्रीं सान्त्वयितुं यथा युक्तं ज्ञायते, करुणया तां सान्त्वयामास। सा गर्वहास्यविमूढचित्ता, तादृशं दुःखं न युक्ता, स तु धर्मशरण्यः प्रभुः तां शमयामास। भगवानुवाच—“मा क्रुधस्व, विदर्भराजकन्ये! त्वं मयि भक्तिमतीति जानामि। तव वचनं श्रोतुम् इच्छन् अहं किञ्चिद् लीलया अचरं, सुभगे! तव मुखं द्रष्टुम् इच्छामि, यत्र प्रेमविकम्पिताधरं, लज्जारक्तनयनकोणं, भ्रूभङ्गलावण्यं च दृश्यते। गृहस्थानां हि, शुचिस्मिते, प्रियया सह हास्यालापः श्रेयः परं गृहधर्मस्य।" शुक उवाच—एवं भगवान् सान्त्वितवति, रुक्मिण्या तस्य वाक्यं हास्यरूपं विज्ञाय, प्रियवियोगभीतिः त्यक्ता। सा भगवत्कान्तिं निरीक्ष्य, सौम्यया प्रीतिपूर्णया दृष्ट्या, लज्जास्मितेन च, भरतश्रेष्ठं वाक्यम् उवाच। रुक्मिण्युवाच—"सत्यं भगवन्, तव वचनं युक्तम्। अहं तु अल्पगुणा, मूढा, कथं तव तुल्या स्याम्? त्वं हि सर्वसमृद्धिपतिः, आत्ममहिमाय रमसे। महाबाहो! त्वं सर्वगुणाश्रयः, तथापि तैः न स्पृश्यसे, यथा सागरः तरङ्गैः। नित्यं निरिन्द्रियः, भक्तानां कृते रूपधारणं करोषि, राज्ञां हृदयं तमः नाशयन्। तव पादपद्ममार्गः मुनिभिः सेवितः, स तु नरपशूनां दुर्बोधः, भगवन्, तव कर्माणि लोकातीतानि; केवलं तव अनुयायिनः तव मार्गं विन्दन्ति। "तत्त्वतः त्वं निरुपाधिकः, त्वत्तोऽन्यन्नास्ति किञ्चन; बलिनोऽपि त्वां नमन्ति। ये तृष्णालुब्धा, त्वां न जानन्ति, प्रिय, किन्तु बलिनः अपि त्वं प्रियः तेषां, त्वं च तेषां प्रियः। त्वं पुरुषार्थस्वरूपः, फलस्वरूपश्च; ज्ञानी त्वां प्रार्थयन्तः सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां युक्तः, न तु येषां मनः स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु लीनम्। "महर्षिभिः क्रोधरहितैः स्तुत्यं तव ऐश्वर्यं, त्वं जगतामात्मा, आत्मदः, श्रुतम् मया। तव भ्रूविक्षेपे कालयोगः सञ्जायते, तदा ब्रह्मा रुद्रौ अपि स्वसंपदं न लभेते; अन्येषां तु का कथा? गदाग्रज! तव वचनं स्थूलं प्रतीतं, किन्तु त्वं धनुषः स्वननाद् राज्ञः व्युत्सार्य माम् आदाय, मृगपतिरिव मृगेभ्यः, यथा तदा भयात् अहम् समुद्रं शरणं गता। "त्वां कामयन्तः, अम्बरीषनहुषगयादयः राजर्षयः राज्यं परित्यज्य वनं जग्मुः; ये तु गृहस्थाः, किमर्थं तव मार्गं न अनुयान्ति? तव पादपद्मगन्धं, साधुभिः कीर्तितं, मोक्षदं, श्रुत्वा, कः अन्यं शरणं व्रजेत्? ये तु विषयदृष्ट्या मोहिता, लक्ष्मीपतेः धाम, गुणनिधिं, न बुध्यन्ते। "त्वाम् अहं जगन्नाथं यथाशक्ति उपासितवती; त्वं इच्छितसिद्धिदः, इह परत्र च। तव पादौ एव मम एकं शरणं स्याताम्, जन्मनि जन्मनि; त्वां सेवमानानां त्वं मिथ्याभयात् मोक्षं ददासि। अच्युत! येषां गृहेषु तव कथा, शिवब्रह्मसभासु गीताः, न श्रूयन्ते, तत्र तैः पुरुषैः किं जीवितेन? तव शिक्षया ये पुरुषाः स्त्रीणां गृहेषु वसन्ति, ते गधाजवाश्वमूषिकदाससमा भवन्ति। "या स्त्री तव पादपद्मामृतं न घ्रातवती, सा मूढा स्वप्रियं शिरोमण्डलच्छन्नं, रक्तमांसास्थिमज्जाजलाभृतं, कृमिपूयमलश्लेष्मपित्तवातपूरितं, शवं, स्नेहेन पालयति। पद्मनेत्र! तव पादयोः भक्तिरस्तु; त्वं आत्मारामः, न कञ्चन भिन्नं पश्यसि। यदा जरावशात् रजोगुणः प्रवर्धते, तदा त्वयि दृष्टिः स्यात्, तदेव परं दया। "मधुसूदन! तव वचनं मिथ्या न मन्ये। कन्याया मातरि प्रेम, क्वचित् अन्यत्र अपि। पतिस्नुषायाः अपि, यदि सा कुलटाया, मनः पुनः पुनः अन्यत्र गच्छति। तादृशीं स्त्रीं धीरः न पालयेत्; तदा उभयतः हानिः स्यात्।" भगवानुवाच—"पतिव्रते, राजकन्ये! वाक्यैः तव श्रवणाकाङ्क्षां ज्ञातुं त्वां परीक्षितवान्। यत् त्वया पृष्टं, मया उक्तं, तत् सर्वं सत्यमेव। शुभे! यानि यानि तव मनसि वाञ्छितानि, यदि त्वं मयि एकनिष्ठा, तानि सर्वाणि सिध्यन्ति। अनघे! तव पतिस्नेहः, पतिव्रतता च, असंदिग्धा; मम वाक्यैः अपि उद्विग्नायाः मनः मयि न चचाल। "ये गृहस्थाश्रमे मम आराधनं नियमैः कुर्वन्ति, कामेषु तु रागयुक्ताः, ते मम मायया मोहिताः, माम् अपि मोक्षपदपतिं मन्यन्ते। ये गर्विता, मां प्राप्य, मोक्षसंपदं लब्ध्वा अपि, पुनः ऐश्वर्यं पतिं वा वाञ्छन्ति, ते दुर्भाग्यवन्तः; तेषां स्वजनासक्त्या नरकेऽपि नरकः सुखकरः। गृहेश्वरी! सौभाग्येन त्वया पुनः पुनः मयि अनुकूलं कृतम्, यत् दुर्लभं, जन्मविनाशकं, स्त्रीणां दुःसाध्यानां, कामदुघानां, छलशीलानां च। "मदनुग्रहेण, अहं कस्यचित् गृहे अपि तव सदृशीं पतिव्रतां न पश्यामि; विवाहकाले, राजानां समागमेऽपि, त्वं मम कीर्तिं शृण्वन्तं ब्राह्मणं मयि प्रेषितवती। युद्धे भ्रातुः विकलत्वे, विवाहमहोत्सवे द्यूते च निहते, त्वं दुःसहे दुःखेऽपि, मन्मोक्षभीत्या, मौनं स्थितवती; एवं त्वं मां जिग्ये। गूढवाक्येन दूतं प्रेष्य माम् उपलभ्य, यदा त्वं मम अयोग्यदेहे परित्यागमपि चिन्तयामास, तदा अपि त्वं मयि स्थितवती; तस्मात् प्रतिकृतं मया।" शुक उवाच—एवं स जगन्नाथः, मानुषलीलया, प्रियया रुक्मिण्या सह प्रेमपूर्वकं संवादं कृत्वा तां स्ववाक्यैः हृष्टां चकार। एवं स भगवान् हरिः, जगद्गुरुः, सर्वेषां पत्नीनां गृहेषु गृहस्थधर्मं आचरन्, गृहस्थवद् वर्तते स्म। अनन्तरं, कृष्णस्य पत्न्यः प्रत्येकं दश दश पुत्रान् अप्येकं नवमं च अपत्सन्, सर्वे पितृसमान्गुणाः। अच्युतं गृहे न गच्छन्तं, सदा गृहे उपस्थितं दृष्ट्वा, राजकन्याः तम् आत्मनः प्रियतमं मन्यन्ते स्म, ताः तु तस्य तत्त्वं न जानन्ति स्म। तद्वदनानि विकसितपद्मसमानि, दीर्घबाह्वक्ष्णः, प्रेमदृष्ट्या मधुरवाक्यैः च, स भगवान् ताः स्त्रियः स्वमाहात्म्येन आकर्षयामास, याः स्वैर्येण तं न वशयितुं शक्ताः। स्मितदृष्टिभिः, भावाभिव्यक्तिभिः, भ्रूविलासैः प्रेमपूर्णैः वाक्यैः च, ताः षोडशसहस्त्रं पत्न्यः, मदनबाणैः स्त्रीविलासैः अपि, तस्य इन्द्रियाणि न चालयितुं शेकुः। एवं लक्ष्मीपतिं पतिं प्राप्य, या मार्गं ब्रह्मादयोऽपि न जानन्ति, ताः स्त्रियः परमप्रीत्या, सदा तस्य स्मितदृष्टिस्पर्शसङ्गपरिष्वङ्गकामन्यः, तं सेवामासुः। शतशः दासीः भगवन्तं स्वागतासनपाद्यताम्बूलविस्रमवात्यर्चितमाल्यकुन्तलशयनस्नानादिभिः सेवामासुः। कृष्णस्य पत्नीनां दशसु पुत्रेषु ये प्रमुखाः, तासां अष्टौ रान्यः; तेषां पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् वक्ष्यामि।