राज्ञः निवेदनेन कथायाः शुभारम्भः क्रियते। कृतवर्मणः पुत्रः, महाबलवान्, रुक्मिण्याः कन्यां—या विशाललोचना, प्रख्यातसौन्दर्या च—पत्नीं चकार। रुक्मिः अपि, स्वसुः प्रियार्थं, अनिरुद्धाय—यः हरिपौत्रः—स्वस्य पौत्रीं रोचनां ददौ, यद्यपि तयोः वैरं न समाप्तम्। स्नेहबन्धनेन बद्धः सन्, असम्भवमपि विवाहं कृतवान्। तस्मिन् शुभविवाहे, राजन्, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, सांबः, प्रद्युम्नः, अन्ये च सर्वे भोजकटनगरे समागताः। विवाहसमाप्तौ, कलिङ्गाधिपेनानुगताः अन्ये नृपाः, गर्विताः, रुक्मिणं प्रेरयामासुः—बलरामं द्यूते पराजयित्वा तं गर्वयितुम्। राजन्, 'एषः द्यूतविद्याम् न जानाति, तथापि महान् हानिः जातः' इति उक्त्वा, बलरामः आहूतः, रुक्मिणा सह द्यूते समारब्धः। तत्र रामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं च द्रव्यानि द्यूते स्थापयामास; रुक्मिः तं पराजित्य, कलिङ्गराजः दन्तान् प्रकट्य, हास्येन बलरामस्य अवमानं कृतवान्, यत् हलायुधः सहितुं न शशाक। अनन्तरं रुक्मिः लक्षं द्रव्यानि स्थापयित्वा, बलरामेण तस्मिन् द्यूते विजयम् आप; रुक्मिः तु कपटेन 'अहमेव विजयी' इति प्रावदत्। तदा कोपसम्बद्धः बलरामः, पूर्णसमुद्र इव, जातक्रोधनेत्रः, कोट्यां द्रव्याणि स्थापयामास। सः तत्रापि धर्मेण विजयी अभवत्; रुक्मिः पुनः कपटेन 'अहमेव विजयी' इति वदन् साक्षिणः आह्वयामास। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात् अभवत्—'बलराम एव विजयी, रुक्मिः तु वाग्वैदल्येन मिथ्यावादी, धर्मेण न जयति' इति। तं दिव्यवचनं तिरस्कृत्य, विदर्भपतिः, दुष्टनृपैः प्रेरितः, दैवेन च, शङ्कर्षणं तिरस्कृत्य, उपहासं चकार। सः अवदत्—'युष्माकं गोकुलवासिनां द्यूतविद्या नास्ति; नृपाः एव द्यूतं क्रीडन्ति, बाणं च क्षिपन्ति, न तु युष्मादृशाः।' एवं राजभिः उपहसितः, रुक्मिणा च अवमानितः, बलरामः क्रोधात् गदां समुत्क्षिप्य, पुरुषसमाजे रुक्मिणं प्राहरत्। ततः कलिङ्गराजं दशमे पदे गृहीत्वा, कोपात्, हास्ये दन्तान् दर्शयन्तं, तस्य दन्तान् निपात्य, बलरामः तं दण्डितवान्। अन्ये नृपाः, बाहु-ऊरु-शिरः-भिन्नाः, रक्तलेपिताः, बलरामगदापीडिता, भयात् पलायिताः। रुक्मिः, स्वशुर्यः, हतः सन्, श्रीकृष्णः, रुक्मिणी-बलरामयोः स्नेहभङ्गभीतः, न तदाचार्यं न च निन्दितवान्। ततः अनिरुद्धं नववध्वा सह रथे स्थाप्य, रामः दशार्हाश्च भोजकटात् कुशस्थलीं प्रतस्थिरे, मधुसूदनस्य छायायाम् अभिप्रायसिद्ध्यर्थम्। एवं कथे समाप्तायां, राजा पप्रच्छ—'यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य दुहितरम् ऊषां विवाहितवान्; तदा हरि-शङ्करयोः भयंकरः संग्रामः जातः। महायोगिन्, एतदाख्यानं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि।' श्रीशुक उवाच—बलेर्यः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, सः बाणः; बलेः सुतः, यः वामनरूपिणा हरये पृथिवीं दत्तवान्। सः बाणः, शिवभक्तः, पूजितः, दानशीलः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतानुष्ठानपरः। सः शोणिताख्ये रम्ये पुरि राजा बभूव; शम्भोः प्रसादेन तस्य पार्षदाः अमरैः तुल्याः। सहस्रबाहुः सः ताण्डवकाले रुद्रं वाद्येन तुष्टाव। प्रभुः सर्वभूतनाथः, भक्तवत्सलः, तस्मै वरं दातुम् इच्छन्, 'यद्वाञ्छसि तत् वरं वृणु' इति उक्तवान्। सः शिवं स्वपुररक्षकं वररूपेण याचितवान्। एकदा, स्वबलमदेन उद्धतः, समीपस्थितं गिरिशं गत्वा, सूर्यसमप्रभया किरीटेन चरणौ स्पृष्टवान्। सः उवाच—'नमो महादेवाय, लोकगुरवे, लोकनाथाय, कामदाय; येषां मनोरथाः अपूरिताः, तव पादाः अमरैः पूज्यन्ते।' 'मया सहस्रबाहवः दत्ताः, किन्तु ते मम भारः अभवत्; त्रिषु लोकेषु त्वां विना समरार्थं समं न पश्यामि। युद्धकामः सन्, संयतबाहुभिः आत्मानं क्षुद्रयन्, दिशां नागैः, गिरींश्च प्रारभ्य, तान् अपि त्रासितवान्।' एतत् श्रुत्वा भगवान् उवाच—'यदा तव ध्वजः भङ्क्ष्यते, तदा त्वं युद्धे समं प्रतिपक्षं प्राप्स्यसि, यो गर्वं हरिष्यति।' इति। एवं उक्तः, सः मूढः, हृष्टः, गृहम् प्रविश्य, गिरिशस्य आज्ञां प्रतीक्षमाणः, स्वबलविनाशस्य मूर्खतया प्रतीक्षां चकार। तस्य कन्या आसीत् ऊषा नाम, या स्वप्ने प्रद्युम्नस्य पुत्रेण—युवा, मनोहरः, यं न दृष्ट्वा न श्रुत्वा च—सहितत्वं अनुभूतवती। तं तत्र अदृष्ट्वा, सखीमध्ये, उत्कण्ठिता, लज्जिता च, 'क्वासि प्रिय?' इति विलपन्ती उत्थिता। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा, ऊषाया सखी, तस्याः जिज्ञासया सखीजनमध्ये पृष्टवती—'कं त्वं अन्वेषयसे, सुन्दरभ्रु? कः पुरुषः तव मनसि स्थितः? राजकुमारी, तव हस्तग्रहणं न कस्यापि दृष्टम्।' ऊषा प्रत्युवाच—'स्वप्ने एकं पुरुषं दृष्टवती—श्यामं, पद्मलोचनं, पीताम्बरधारिणं, महाबाहुं, यो स्त्रीणां मनांसि आकर्षति। तेन प्रियेण, मद्यपानं कृतवती, सः मां स्पृशित्वा, ममाकांक्षां जानन्, कुतश्चित् अन्तर्धत्त; तेन दुःखसिन्धौ पतिता।' चित्रलेखा उवाच—'त्रिषु लोकेषु यदि तव दुःखं विधिना लिखितम्, तदा अहं तदपि निवारयिष्यामि। सः मोहयन् कः इति वद, तं त्वां आनयिष्यामि।' एवं उक्त्वा, सा देवतानां, गन्धर्वाणां, सिद्धानां, चारणानां, नागानां, दानवानां, विद्याधराणां, यक्षाणां, मनुष्याणां च रूपाणि चित्रितवती। मनुष्येषु, वृष्णीन्, शूरं, अनकदुन्दुभिं च चित्रयित्वा, प्रद्युम्नं दृष्ट्वा, रामकृष्णयोः चित्रणे लज्जिता अभवत्। अनिरुद्धस्य चित्रं दृष्ट्वा, ऊषा लज्जया अधोमुखी अभवत्; स्मितपूर्वकं 'एषः, एषः' इति राज्ञे उक्तवती। एवं ज्ञात्वा, चित्रलेखा, योगिनी, कृष्णपौत्री, आकाशमार्गेण द्वारकां जगाम, या कृष्णेन रक्षिता। तत्र, योगबलात्, शयनस्थं अनिरुद्धं, प्रद्युम्नपुत्रं, शोणितपुरं नीत्वा, सखीमुदितायै दर्शयामास।