राज्ञा सभायां क्रीडायां, यः क्रीडायां निपुणं न जानाति, स राजा बलरामः आहूतः। ततः रुक्मिणा सह क्रीडायां प्रवृत्तः। बलरामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं च मुद्राः दत्तवान्। रुक्मिः तं विजित्य, कलिङ्गराजः बलरामं हास्यं कृत्वा, दन्तैः प्रकटितैः, उद्घोषमकरोत्। एतत् हालयुधेन सहनं न शक्यते स्म। पुनः रुक्मिः लक्षं मुद्राणां दत्तवान्, बलरामः तं जेतुम् सफलः अभवत्। रुक्मिः कपटेन 'मया विजयः प्राप्तः' इति उक्तवान्। तदा, समुद्रवत् कोपेन पूर्णः, जातक्रोधेन च रक्तलोचनः बलरामः दशलक्षं मुद्राणां दत्तवान्। स धर्मेण तं पुनः विजित्य, रुक्मिः पुनः कपटेन 'मया विजयः', 'साक्षिणः वदन्तु' इति उक्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे दिव्यः शब्दः आकाशात् अभवत्—'बलरामेन एव क्रीडा जीता; रुक्मिः मिथ्या वदति, वाक्येन न धर्मेण विजयो लभ्यते'। तं दिव्यं शब्दं उपेक्ष्य, विदर्भराजः, दुष्टैः नृपैः प्रेरितः, दैवेन च, संकर्षणं तिरस्कृत्य, उपहासं चकार। स प्रहसनं कृत्वा, बलरामं गोपालान् इति अवमान्य, 'यूयं क्रीडायां निपुणाः न, वनविहारिणः गोपालाः; राजानः क्रीडां कुर्युः, शराणि च क्षिपन्ति, न तु यूयं' इति अवदत्। एवं राजन्, रुक्मिणा अन्यैः च नृपैः उपहासितः, बलरामः कोपाविष्टः, गदां उद्यम्य, तं सभा मध्ये ताडितवान्। ततः, कलिङ्गराजं दशमे पदे गृहीत्वा, क्रुद्धः बलरामः तस्य दन्तान् निष्क्रान्तान् अपि निष्क्रान्तवान्। अन्ये नृपाः, बाहु-ऊरु-शिरःभिः भग्नैः, रक्तेन आवृताः, बलरामगदया ताडिताः, भयात् पलायितवन्तः। रुक्मिः, यः कृष्णस्य श्वशुरः, हतः सन्, हरिः, रुक्मिण्या बलरामस्य स्नेहभङ्गात् भीतः, तं कर्म न प्रशशंस, न निन्दितवान्। ततः, अनिरुद्धं तस्य पत्नीं च रथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं प्रति प्रययौ, मधुसूदनस्य आश्रये कार्यं सिद्धम्। एवं क्रीडायाः अन्ते, राजा पृष्टवान्—'यदुवंशश्रेष्ठः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहितवान्। तदा हरिः शङ्करेण सह घोरं युद्धं कृतवान्। महायोगिन्, त्वं सर्वं विस्तारतः कथयितुं योग्यः।' श्रीशुकः अवदत्—'बाणः, बलीमहात्मनः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, यः वामनरूपेण हरेः पृथिवीं दत्तवान्। तस्य पुत्रः बाणः, शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतस्थः च। शोणितपुरीं सुन्दर्यां स राजा अभवत्। शम्भोः कृपया, तस्य परिचारकाः अमरवत्। सहस्रबाहुः ताण्डवकाले रुद्रं संगीतैः तुष्टवान्। सर्वभूताधिपः, भक्तप्रियः, तस्मै यदिच्छितं वरं दत्तवान्। स शिवं नगरे रक्षकम् इच्छितवान्। कदाचित्, बलात् मदोद्धतः स गिरिशं समीपस्थं उपगम्य, सूर्यसमदीप्तमुकुटेन तस्य पदं स्पृष्टवान्। 'नमः ते महादेव, गुरो, लोकनाथ, कामानाम् अप्राप्तानां दाता, अमरैः पूजितपदः।' इति बाणः प्रार्थितवान्। 'सहस्रबाहून् मया दत्तः, ते महाभारः अभवत्। त्रिषु लोकेषु, त्वाम् विना, कोऽपि समः युद्धाय नास्ति। युद्धाकाङ्क्षया स्वबाहुभिः आत्मानं क्षतवान्, दिशाम् गजैः युद्धं कृतवान्, पर्वतान् च भग्नवान्; ते अपि भयात् पलायितवन्तः।' शिवः श्रुत्वा, क्रुद्धः अवदत्—'यदा तव ध्वजः भग्नः स्यात्, तदा तव समः योद्धा युद्धे लभ्यते, यः तव गर्वं विनाशयिष्यति।' इति। तेन एवमुक्तः, मोहितः, हृष्टः, स्वगृहं प्रविष्टः, गिरिशस्य आज्ञां प्रतीक्ष्य, स्वशक्तिविनाशं मूढः अपेक्ष्य। तस्य कन्या ऊषा नाम्ना, स्वप्ने अनिरुद्धं, प्रद्युम्नस्य पुत्रं, यं न दृष्टवान्, न श्रुतवान्, तेन सह संगमं अनुभूतवती। तं न दृष्ट्वा, सखीषु उत्कण्ठितः, लज्जितः, 'क्वासि प्रिय?' इति आह्वयन्ती उत्थिता। बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डः, तस्य कन्या चित्रलेखा, ऊषायाः सखी, सख्यः मध्ये जिज्ञासया पृष्टवती—'कं त्वं अन्वेषयसी, सुभ्रू? कः पुरुषः तव मनः व्याप्नोति? राजकुमारी, तव हस्तग्रहणं कस्यापि न दृष्टम्।' ऊषा अवदत्—'स्वप्ने एकं पुरुषं दृष्टवती—श्यामं, पद्मलोचनं, पीतवस्त्रं, दीर्घबाहुं, यो स्त्रीणां हृदयं आकर्षति।' 'तं प्रियं अन्वेषयामि, यस्य ओष्ठामृतं पानं कृतवती, स च मम कामं ज्ञात्वा, कुतश्चित् नष्टः, मां दुःखसिन्धौ निमग्नां कृतवान्।' चित्रलेखा अवदत्—'यदि त्रैलोक्ये तव दुःखं विधिनिर्दिष्टं, तत् अहं निवारयिष्यामि। तं मोहकं पुरुषं यः, तं वद, अहं तव समीपं आनयिष्यामि।' एवं उक्त्वा, देवतानां, गन्धर्वाणां, सिद्धानां, चारणानां, नागानां, दानवानां, विद्याधराणां, यक्षाणां, मनुष्याणां च रूपाणि चित्रितवती। मनुष्येषु, वृष्णीन्, शूरं, अनकदुन्दुभिं च चित्रयित्वा, प्रद्युम्नं दृष्ट्वा, रामकृष्णयोः चित्रणम् कर्तुं लज्जिता अभवत्। अनिरुद्धं चित्रितं दृष्ट्वा, ऊषा लज्जया मुखं अधः कृतवती, स्मितं कृत्वा, 'एषः, एषः' इति राज्ञे अवदत्। तद् ज्ञात्वा, चित्रलेखा योगिनी, कृष्णपौत्री, आकाशमार्गे द्वारकां अगच्छत्, कृष्णेन रक्षितम्। तत्र योगबलं उपयुज्य, प्रद्युम्नस्य पुत्रं अनिरुद्धं, यः शय्यायां शयानः, तं गृहीत्वा, शोणितपुर्यां सखीसमक्षं आनयत्। तं सुन्दरं वीरं दृष्ट्वा, ऊषा हृष्टमुखी, अनिरुद्धेन स्वगृहे रमितवती, यत्र अन्यैः प्रवेशः दुष्करः। स उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, गन्धैः, धूपैः, दीपैः, आसनैः, पेयैः, खाद्यैः, स्वादुभिः, सेवावाक्यैः पूजितः। कन्यागृहान्तरे सदा तया प्रेम्णा सेवितः, अनिरुद्धः, ऊषया मोहितेन्द्रियः, कालगतिं न अवबुध्यत्। यद् यद् तया रमितः, व्रतानि भग्नानि, तं रक्षकाः सूक्ष्मलक्षणैः हृष्टाः निरीक्षन्ति स्म।