स्वर्गीयया तया वाचा उपेक्ष्य, विदर्भाधिपः पापकृताम् अन्येषां नृपतिनां च प्रेरितः, दैवयोगाच्च, सङ्कर्षणं विहस्य तं तु परिहासवचनेन प्राह। स उवाच— "युष्माकं गोपालानां वनचारिणां न क्रीडायां कौशलं, नृपाः तु अक्षैः क्रीडन्ति, शरांश्च सृजन्ति, न तु युष्मद्वदाः।" एवं नृपतिभिः तिरस्कृतः, रुक्मिणा च विहस्यमानः, बलरामः कोपाविष्टः स्वदण्डं समुत्थाप्य, पुरुषसमाजे तं ताडितवान्। ततः स कालयवः राजा, दशमे पदे शीघ्रं गृहीत्वा, बलरामेण कोपात् दन्ताः पतिताः—स एव राजा यः पूर्वं दन्तान् प्रदर्श्य हसति स्म। अन्ये नृपाः, बाहुपार्श्वशिरसः भग्नाः, रक्तेन समाच्छन्नाः, बलरामदण्डहताः, भीताः पलायिताः। रुक्मिण्याः भ्राता रुक्मी निहतः सति, हरिः तु, रुक्मिण्या बलरामस्य च स्नेहभङ्गभयात्, न तद्व्यसनं प्रशशंस, न च निन्दितवान्। अनिरुद्धं नववधूं च सुविमाने रथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं प्रति प्रययौ, सर्वार्थसिद्धिम् अधिगम्य, मधुसूदनस्य छायायाम्। एतस्मिन्नन्तरे, राजा पप्रच्छ—"यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य दुहितरं ऊषां विवाहयामास, तदा हरिः शंकरस्य च घोरः संग्रामः अभूत्। भगवन्, त्वं योगिनां श्रेष्ठः, तदेतदाख्यातुं त्वं योग्यः।" श्रीशुक उवाच—बलेरन्वयजः बाणः, शतसुतानां ज्येष्ठः, स एव बली यः वामनरूपिणे हरये पृथ्वीं दत्तवान्। स बाणः स्वयम् एव शम्भुभक्तः, पूजितः, दानशीलः, बुद्धिमान्, सत्यव्रतः, दृढनिश्चयः। स शोणिताख्ये पुरे राज्यमकरोत्, तत्र शम्भुग्रहेण तस्य पार्षदाः देवतुल्याः। सहस्रबाहुः स ताण्डवकाले रुद्रं वाद्यैः तुष्टाव। सर्वभूताधिपः भक्तवत्सलः प्रभुः तस्मै वरं दातुम् इच्छन्, तेन शंभुः स्वपुररक्षकः वररूपेण वृतः। एकदा स बाणः, बलमदेन मोहितः, समीपस्थितं गिरिशं गत्वा, सूर्यकान्तिमण्डितमौलिना तस्य पादौ स्पृष्टवान्। स प्रह्वः उवाच—"महादेव! लोकगुरो! पुरुषकामद! सुरैः पूजितपाद! त्वया सहस्रबाहवः मे दत्ताः, किन्तु ते मम महान् भारः जाताः। त्रिषु लोकेषु त्वाम् ऋते समराय तुल्यः कश्चिन्नास्ति।" "युद्धाभिलाषी सन्, निगृहीतबाहुभिः स्वयम् आत्मनं विदारयामि, दिशां गजान् समरं कृत्वा, पर्वतानपि चूर्णयामि, ते अपि भीताः पलायन्ते।" तस्य वचः श्रुत्वा, रुद्रः कोपात् प्राह—"यदा ते ध्वजः भग्नः स्यात्, मूढ, तदा त्वं तुल्यं प्रतिद्वन्द्विनं प्राप्स्यसि, यः ते गर्वं विनाशयिष्यति।" इति उक्त्वा, स मूढः, हृष्टः, स्वगृहं प्रविश्य, गिरिशाज्ञां प्रतीक्षते स्म, स्वबलविनाशस्य हेतुम् अपश्यन्। तस्य कन्या ऊषा नाम, सा स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण, यं न कदापि दृष्टवती न श्रुतवती, तेन सह संगमं अनुभवति स्म। तं दृष्ट्वा न लब्ध्वा, सखीमध्ये उत्कण्ठिता, लज्जिता, उच्चैः "क्वासि प्रिय!" इति आह्वयति स्म। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा, सा ऊषायाः सखी, कौतूहलेन सखीमध्ये पप्रच्छ—"कं त्वं विचिनोषि, सुभ्रु? कः पुरुषः ते मानसः? राजकुमारी, न कस्यापि हस्तग्रहणं त्वया दृष्टम्।" ऊषा उवाच—"स्वप्ने अहं एकं पुरुषं अपश्यम्—श्यामं, पद्मलोचनं, पीताम्बरधरं, दीर्घबाहुं, यो स्त्रीणां मनांसि हरति।" "तं प्रियम् अहं विचिनोमि, येन मे अधरमधु पायितम्, स च मां कामयमानः क्वापि अन्तर्धाय, दुःखसिन्धौ मां निमज्जितवान्।" चित्रलेखा उवाच—"यदि त्रिषु लोकेषु ते दुरदृष्टं अस्ति, अहं तदपाकरोमि। यं त्वं मनोज्ञं मन्यसे, तं आनीय दास्यामि।" इति उक्त्वा, सा देवगन्धर्वसिद्धचारणनागदानवविद्याधरयक्षमानुषाणां रूपाणि अङ्कितवती। मानुषेषु, वृष्णीन्, शूरं, अनकदुन्दुभिं, प्रद्युम्नं दृष्ट्वा, रामकृष्णयोः चित्रणकाले लज्जिता अभवत्। अनिरुद्धं दृष्ट्वा, सा लज्जया अधोमुखी अभवत्, स्मयमाना, "एषः, एषः" इति राज्ञे न्यवेदयत्। एवं विज्ञाय, योगिनी कृष्णान्वया चित्रलेखा, आकाशमार्गेण द्वारकां जगाम, या कृष्णेन रक्षिता। तत्र योगबलात् अनिरुद्धं प्रद्युम्नपुत्रं, शयने सुप्तं, गृहीत्वा शोणितपुरं नीतवती, स्वसख्यै दर्शयितुम्। तं सुदर्शनं वीरं दृष्ट्वा, ऊषा प्रमुदितानना, स्वगृहे, यत्रान्यैः प्रवेष्टुं दुष्करं, तेन सह रममाणा। स तत्र उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, गन्धैः, धूपदीपासनपानभोजनैः, सेवावचसां च सत्कृतः। कन्यागेहे गुह्यः सन्, तस्याः स्नेहवृद्ध्या सेवितः, अनिरुद्धः, ऊषायाः कामवशः, कालस्य गमनं न वेदितवान्। एवं स यदुवीर्यः तया सेव्यमानः, तस्याः व्रतानि भग्नानि, तद्वै प्रेक्षकाः रक्षणिकाः लघुसूचनैः हृष्टाः ज्ञातवन्तः। ते राज्ञे निवेदितवन्तः—"ते कन्यायाः किञ्चित् दोषं दृष्टवन्तः, या कुलस्य कलङ्ककारिणी।" "अस्माभिः रक्ष्यमाणायामपि, तव गृहे, न ज्ञायते कथं सा दुर्निवार्या कन्या पुरुषेण दूषिता।" इति श्रुत्वा, बाणः दुःखितः, शीघ्रं कन्यागृहं प्रविश्य, यदुपुत्रं दृष्टवान्। स तं मनोहरं कामतनयं, लोकेषु सुन्दरतमं, श्यामं, पीताम्बरधरं, पद्मलोचनं, दीर्घबाहुं, कुन्दलैरलङ्कृतं, कुण्डलितकेशं, स्मितावलोकनचन्द्रमुखं अपश्यत्। स तु तत्र प्रियतमा सह अक्षैः क्रीडति स्म, सा तु कुम्कुमरागलिप्तस्तनमाल्येन भूषिता, तस्य करयोः मल्लिकामाल्यं, तद्वक्षसि स्थितम्; तां तु पार्श्वे उपविष्टां दृष्ट्वा बाणः विस्मितः अभवत्। माधवं च शत्रुभिः रक्षिभिरन्वितं दृष्ट्वा, अनिरुद्धः गदां समुत्पाट्य, मृत्युः यथा कालदण्डं धारयन्, युद्धाय सज्जः अभवत्।