शोणितपुरे बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा आसीत्। सा ऊषायाः सखी, सखीजनसमक्षं कौतूहलवशात् ऊषां पप्रच्छ। सा स्नेहपूर्वकम् अपृच्छत्—"कां त्वं, सुभ्रूः, चिन्तयसि? कः पुरुषः तव मनसि स्थितः? राजकन्ये, तव करग्रहणं कस्यापि मया न दृष्टम्।" तत्र ऊषा सस्मार—"स्वप्ने मया कश्चन पुरुषः दृष्टः—श्यामः, कमलनयनः, पीताम्बरधारी, महाबाहुः—यो नार्यः हृदि आकर्षति।" पुनः सा विव्यथे—"तं प्रियं अहम् इच्छामि, येन मम अधरोत्सङ्गात् सुधां पायिता, स च मां कामयमानः कुतश्चित् अन्तर्धाय दुःखसागरे मां निमज्ज्य गतः।" तदा चित्रलेखा सस्नेहम् अवदत्—"यदि त्रिषु लोकेषु तव भाग्यदोषः विधिना विधीयते, तं अहम् अपाकरोमि। सः कोऽयं मनोहरः? तं वद, अहं तव समीपं आनयिष्यामि।" इति उक्त्वा, सा योगिनी सर्वेषां देवतानां, गन्धर्वाणां, सिद्धानां, चारणानां, सर्पाणां, दानवानां, विद्याधराणां, यक्षाणां, मनुष्याणां च रूपाणि चित्रितवती। मनुष्येषु सा वृष्णीन्, शूरं, अनकदुन्दुभिं च चित्रयित्वा, प्रद्युम्नस्य रूपे लज्जिता बभूव, बलरामकृष्णयोः चित्रणे सस्मर। अनिरुद्धं चित्रितं दृष्ट्वा ऊषा सव्रीडं शिरः नतवती, सस्मिता च राज्ञे अवदत्—"एषः, एष एव।" तद् बोधित्वा, चित्रलेखा योगबलात्, कृष्णनप्त्री, दिव्या मार्गेण द्वारकां जगाम, या कृष्णेन रक्ष्यते स्म। तत्र योगविद्यया अनिरुद्धं, प्रद्युम्नस्य पुत्रं, शयाने उत्तमशय्यायाम्, गृहीत्वा शोणितपुरं नीतवती, सखीम् दर्शयितुं। अनिरुद्धं तं रूपवन्तं वीरं दृष्ट्वा, ऊषा प्रमुदितवदना, स्वगृहे, यत्र अन्यैः प्रवेशः दुष्करः, तेन सह रमणीयं समयं निन्ये। स तत्र उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, गन्धानुलेपनैः, धूपदीपैः, आसनैः, पानभक्ष्योपहारैः, सेवावचोभिः च सत्कृतः। कन्यागृहे सः, ऊषायाः वर्धमानस्नेहेन सदा सेव्यमानः, तया मनोहरया इन्द्रियगृहीतः, कालगमनं न ज्ञातवान्। एवं यदुकुलवीरेण सा रम्यमाना, व्रतभङ्गात्, तस्या रक्षकाः सूक्ष्मलिङ्गैः प्रमुदितां तां निरीक्ष्य, राज्ञे निवेदयामासुः—"त्वदीया कन्या, कुलकलङ्कभूतम्, अस्माभिः किञ्चित् संशयं दृष्टम्।" "अस्माभिः रक्ष्यमाणायाम् अपि, गृहस्थायां, कथं सा दुस्तरगम्या पुरुषेण दूषिता, न ज्ञायते।" तद् श्रुत्वा, बाणः दुःखपीडितः, शीघ्रं कन्यागृहं प्रविश्य, यदुपुत्रं अपश्यत्। तत्र सः कामस्य पुत्रम्, सर्वसौन्दर्यसम्पन्नम्, श्यामवर्णम्, पीताम्बरधरम्, कमलनयनम्, विशालबाहुम्, मकरकुण्डलोज्ज्वलम्, कुण्डलितकेशम्, हसितावलोकितमुखम्, अपश्यत्। सः, प्रियया सह, द्यूतं क्रीडन्, ताम् आकाङ्क्षमाणया, स्तनकुङ्कुमलिप्तमाल्येन शोभितां, मल्लिकामाल्यं बाहुभ्यां धारयन्, पार्श्वे उपविष्टः, दृष्ट्वा बाणः विस्मितः अभवत्। शत्रुगणैः रक्षिभिः परिवृतं माधवम् दृष्ट्वा, अनिरुद्धः गदां समादाय, मृत्युर्वलयधारिवत्, संहर्तुम् उद्यतः स्थितः। तं गृहर्तुम् उद्यताः ये सर्वतः धावन्तः, अनिरुद्धेन, वराहपतिना श्वानानिव, निपातिताः; ते भग्नशिरःजङ्घबाहवः, प्राणरक्षार्थं प्रासादात् पलायिताः। ततः बाणस्य बलवान् पुत्रः, सर्पपाशैः कोपितः अनिरुद्धम्, स्वबलघातिनम्, बद्धवान्; ऊषा दुःखशोकसमाकुला, बद्धम् एनम् अपश्यत्, अश्रुपूर्णलोचना विललाप। एवं दशमोऽध्यायस्य द्विषष्टितमः, "अनिरुद्धबन्धन" नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंस्यां संहितायाम् समाप्तः। श्रीशुक उवाच— हे भारतवंशज, अनिरुद्धस्य च बान्धवानां च अदर्शनकाले, चतुर्मास्यं दुःखपूर्णं व्यतीयाय। नारदात् अनिरुद्धस्य बन्धनं तद्वृत्तं च श्रुत्वा, येषां कृष्ण एव देवता, वृष्णयः शोणितपुरं प्रति प्रस्थिताः। प्रद्युम्नः, युयुधानः, गदः, साम्बः, सारणः, नन्दः, उपनन्दः, भद्रः, अन्ये च, रामकृष्णानुगाः, जग्मुः। द्वादशाक्षौहिण्यः सैन्येन संयुक्ताः, सात्वतानां श्रेष्ठाः, बाणस्य पुरं सर्वतः परिवव्रुः। बाणः, उद्यानप्राकारशिखरद्वाराणि भग्नानि दृष्ट्वा, क्रोधग्रस्तः, समसैन्येन निर्गत्य युद्धाय सज्जः अभवत्। तस्य हेतोः, भगवतः रुद्रः, पुत्रेण प्रमथगणैः सहितः, नन्दिवृषं आरुह्य, रामकृष्णाभ्यां सह युद्धे प्रवृत्तः। तत्र अद्भुतं रोमाञ्चकरं महासंरम्भं युद्धं जातम्—कृष्णशङ्करयोः, प्रद्युम्नगुहयोः च। कुम्भाण्डकूपकर्णौ बलरामेण, साम्बः बाणपुत्रेण, सात्यकिः बाणेन च युद्धं कृतवन्तः। ब्रह्मादयः सुरेश्वराः, ऋषयः, सिद्धगन्धर्वचारणाप्सरयक्षाः, विमानैः समागत्य युद्धदर्शनाय स्थिताः। कृष्णः शङ्करपक्षीयान्—भूतगणान्, प्रमथगणान्, गुह्यकडाकिनी राक्षसविनायकादीन्—अपास्य, प्रेतमातृपिशाचकुष्माण्डब्रह्मराक्षसान् च, शार्ङ्गधनुषः तीक्ष्णबाणैः ताडितवान्। पिनाकधारी शङ्करः नानायुधानि शार्ङ्गधारिणे क्षिपन्, कृष्णः तानि प्रत्यस्त्रैः शमयामास। सः ब्रह्मास्त्रेण ब्रह्मास्त्रं, वायव्येण पर्वतास्त्रं, आग्नेयास्त्रेण पर्जन्यास्त्रं, पाशुपतेन स्वास्त्रं प्रत्ययोजयत्। ततः जृम्भणास्त्रेण मोहितं गिरिशं विमूढम् कृत्वा, शौरिः खड्गगदाबाणैः बाणबलं निपातितवान्। प्रद्युम्नस्य बाणवर्षैः सर्वतः पीडितः स्कन्दः रक्तस्रावमङ्गः, मयूरध्वजः, रणभूमिं परित्यक्तवान्। कुम्भाण्डकूपकर्णौ हलधरेण निपातितौ; तयोः सैन्यं नायकशून्यं दिशः सर्वाः पलायितम्। स्वबलं भग्नं दृष्ट्वा, बाणः क्रोधदग्धः, सात्यकिं परित्यज्य, युद्धमध्यगते कृष्णे अभिद्रुत्य समरं समारभत।