ततः स भगवान् गदाग्रजः स्वमुखं पार्श्वे निवर्त्य, नग्नां स्त्रियम् अपश्यन्, बाणः च रथहीनः भग्नधनुर्धरः स्वपुरीम् प्रविवेश। तदा समागतान् भूतगणान् विद्राव्य, त्रिशिराः ज्वररूपः पिशाचः दाशार्हवंशसम्भवम् उद्धिश्य दशदिशः दहन्निव समुपजगाम। तं दृष्ट्वा दिव्यः नारायणः स्वीयं ज्वरमपि मोचयामास; तदा शिवारूपज्वरः विष्णुरूपज्वरेण सह समरमकरोत्। विष्णुज्वरबलात् पराभूतः स शिवारूपज्वरः भीतः शरणं हृषीकेशमुपगतः, कृताञ्जलिः स्तुतिं चकार— "नमस्ते अनन्तशक्ते, परमेश्वर, सर्वात्मन्, शुद्धचिद्रूप, जगत्कारण, सृष्टिस्थितिलयहेतु, शान्तब्रह्मन्, ब्रह्मलक्षण! कालः, दैवम्, कर्म, जीवः, प्रकृतिः, द्रव्यं, क्षेत्रं, प्राणः, आत्मा, विकारः—एष सम्पद् बीजाङ्कुरप्रवाहरूपा तव माया; तस्य निवृत्तौ शरणं प्रपद्ये। त्वं विविधरूपधारी लीलया देवदानवसद्गुणान् लोकसेतून् धारयसि, हिंसापथगतान् विनाशयसि, पृथिव्याः भारहरणाय आविर्भवसि। तव दुर्निवार्यतीव्रज्वरेण दह्यमानः अहम्; ये जनाः आशाबन्धनैः बद्धाः तव पादमूलं न वन्दन्ति, तेषां दुःखं न निवर्तते।" तं विष्णुर्ज्वरं प्रीत्या उवाच—"त्रिशिराः, तव ज्वरभीतः नाशः स्यात्; यः कश्चन अस्मद्वाक्यस्मरणं करिष्यति, स तव ज्वरात् भीतिं न प्राप्स्यति।" इति शिवारूपज्वरः अच्युतं प्रणम्य तत्रैव न्यवर्तत। बाणः पुनः स्वचरणं आरोह्य जनार्दनं युद्धाय प्रतस्थे। ततः, हे राजन्, सहस्रबाहुः बाणासुरः विविधायुधधारी सुदर्शनधारिणे महाक्रोधात् शरवर्षं ससर्ज। पुनः पुनः भगवतः सुदर्शनचक्रेण तस्य मुखोत्पन्नानि शस्त्राणि छिन्नानि, बाणस्य बाहवः शाखावत् छिन्नाः। तस्मिन्न् एव काले, भगवतः बाहून् छिद्यमानान् दृष्ट्वा, भक्तवत्सलः भगवान् भवः सुदर्शनधारिणमुपसृत्य उवाच— "त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यं; शुद्धात्मनां खमिवैकं दृश्यसे। तव नाभिः आकाशः, मुखं वह्निः, शुक्रं आपः, शीर्षं नभः, दिशः कर्णौ, पादौ पृथिवी, मनः चन्द्रः, नेत्रं सूर्यः, आत्मा आत्मा, अहं सागरः, उदरं तव, फणिपतिः भुजः। तव रोमाणि ओषधयः, मेघाः आपः, ब्रह्मा केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्ति, प्रजापतिः हृदयम्, धर्मः सारः; त्वमेव विश्वरूपः, लोकमूर्तिः। त्वमव्याहत प्रभो, धर्मसंरक्षणाय लोकहिताय चावतारः; वयं सर्वे प्रेरितास्त्वया सप्तलोकान् विद्मः। त्वमेव आद्यः, एकः, चतुर्थः, स्वदृक्, कारणं, अकारणं, स्वतन्त्रशक्त्या गुणाविर्भावाय प्रकटः, न तु विक्रियते। यथा स्वच्छायया छन्नः सूर्यः छायां रूपाणि च प्रकाशयति, तथा त्वं गुणेनावृत आत्मज्योतिः गुणान् गुणवतः च प्रकाशयसि। येषां मनः तव मायया मोहितम्, ते पुत्रदारगृहादिषु सङ्गं कुर्वन्ति, दुःखसिन्धौ निमग्नाः उत्क्षिप्य अपि निमज्जन्ति। मानवदेहं लब्ध्वा, यः तव पादौ न पूजयति, स खलु आत्मनः वञ्चकः शोच्यः। यः त्वां परित्यज्य विषयेषु प्रतिकूलं प्रवर्तते, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति। अहम्, ब्रह्मा, देवाः, शुद्धधीः ऋषयः च सर्वे त्वां प्रियतमं शरणं गताः। त्वं सृष्टिस्थितिलयनिमित्तः, समः, शान्तः, बन्धुः, आत्मा, ईश्वरः, अद्वितीयः, जगदुत्पत्तिस्थानम्; जन्ममृत्युनिर्मुक्तये त्वां वयं नमामः। एष मे प्रियः, स्नेहितः, वशः; अहम् अस्य अभयम् अददाम्; तस्मात् तव अनुग्रहः अस्मिन्स्तु, यथा त्वं दैत्यपतौ कृपां कृतवान्।" श्रीभगवानुवाच—"भगवन्, यथावद् यत् त्वया उक्तं, तत् अहम् अवश्यं करिष्यामि; यद् यद् इच्छसि, तत् मम अनुमतम्। अयं विरोचनपुत्रः असुरो मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय दत्तवरः, न स न तव वंशः मया हन्यते। अस्य गर्वनाशाय बाहवः मया भग्नाः; पृथिव्यां भाररूपः अस्य महाबलः सैन्यं मया नष्टम्। चत्वारः बाहवः शेषः; अजरः अमरः, तव प्रमुखसचिवः भविष्यति; असुर, सर्वतः अभयम् अस्य स्यात्।" एवमभयप्राप्तौ असुरे, स बाणः कृष्णं प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नी सहितं रथमारोप्य समुपानयत्। स सैन्यचक्रेण परिवृतः, सुशोभनवस्त्राभरणधारी, भार्यया सह, रुद्रेण सत्कृतः निर्गतः। स पताकातोरणसंयुक्तां, सुविभूषितचत्वरां, शङ्खदुन्दुभिध्वनिनादितां, प्रजाजनबान्धवद्विजैः सत्कृतां राजधानीमाविशत्। यः कश्चन प्रातःकाले कृष्णविजयं शंकरयुद्धं स्मरति, स न कदाचिदपि पराजयं प्राप्नोति। इति श्रीमद्भागवतमहापुराणे परमंहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे द्वितीयभागे अनिरुद्धप्रणयनं नाम त्रयःषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच—"नन्दगोकुलं प्रति स्वप्रियसखान् द्रष्टुकामः श्रीबलरामः रथमारुह्य ययौ। तत्र गोपैः गोप्यः च स्नेहान्वितैः चिरं परिष्वज्य, सः पितरौ प्रणम्य ताभ्यां हर्षपूरितेन मनसा स्नेहाश्रुपूर्णाक्षिभ्यां सस्नेहमङ्के आरोपितः, आलिङ्गितः, आशीर्भिः स्नपितश्च। 'त्वं च भ्राता च, हे दाशार्ह, सदा अस्मान् पालयताम्, हे जगन्नाथ,' इत्युक्त्वा पुनः सः वृद्धगोपान् विधिवत् स्वयोन्यनुसारं, मैत्र्यनुसारं, वयस्यानुसारं च ससन्मानं नत्वा। ततः उपविष्टं तम् उपगम्य, हासविनोदैः हस्तस्पर्शैः च, समागताः गोपाः तं पप्रच्छुः। स च तेषां कुशलं, स्वजनानां च कुशलं, स्नेहगद्गदया वाचा पप्रच्छ; सर्वेषां हि भारः कमललोचनकृष्णे न्यस्तः।