राजन्, तदा सहस्रबाहुः बाणो दैत्यः विविधायुधधारी कोपेन महता चक्रपाणिं प्रभुम् अभिमुखं बाणवर्षम् असृजत्। तस्य मुखात् निस्सृतानि शस्त्राणि पुनः पुनः भगवता तीक्ष्णायुधेन चक्रेण छिन्नानि, शाखावत् तु बाणस्य बाहवः क्रमशः छिन्नाः। तस्मिन्नेव काले भगवद्भक्तवत्सलः प्रभुः भवः समीपमागत्य चक्रपाणिं समभाषत। श्रीरुद्रः उवाच— "त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यं स्थितम्; येषां चित्तं विशुद्धं त एव त्वां व्योमवत् एकं पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशः, मुखं वह्निः, वीर्यं आपः, शिरः नभः, दिशः कर्णौ, पादौ भूमिः; मनः सोमः, नेत्रं सूर्यः, आत्मा आत्मा, अहं समुद्रः तव उदरम्, फणिपतिः तव भुजः। तव रोमाणि वनस्पतयः, मेघाः तव आपः, ब्रह्मा तव केशः, बुद्धिः तव सृष्टिशक्तिः, प्रजापतिः तव हृदयम्, धर्मः तव स्वरूपम्; साक्षात् त्वं विश्वरूपः, लोकानां प्रतिरूपम्। हे अनवद्य प्रभो, तवायं अवतारः धर्मरक्षणाय, लोकहिताय च; वयं च सर्वे त्वया प्रेरिताः सप्तलोकान् अवगच्छामः। त्वमेव आद्यः, अनन्यः पुरुषः, चतुर्थः परः; स्वदृग्, कारणं च अकारणं च; त्वं स्वशक्त्या गुणानां प्रादुर्भावाय आत्मानं अविकार्यम् आविर्भावयसि। यथा स्वच्छायया छन्नः सूर्यः छायां रूपं च प्रकाशयति, तथा त्वं गुणेनावृतः सन् गुणान् गुणिनश्च प्रकाशयसि, अनन्तचिद्रूप। ये तव मायया मोहितचित्ताः, तेषां पुत्रदारगृहादिषु आसक्तिः जायते; ते दुःखसागरस्योर्मिषु निमग्नाः पुनः पुनः ऊर्ध्वमधः पतन्ति। इदं दुर्लभं मानवजन्म प्राप्य, यः तव पादसेवनं न करोति, स आत्मनः छलकर्ता, तस्य शोचनीयता। यः त्वां, आत्मप्रियं प्रभुं, परित्यज्य विषयान् प्रतिकूलतः सेवते, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति। अहं ब्रह्मा देवाः, मुनयश्च विशुद्धचित्ताः, सर्वे त्वां प्रीयमाणं शरणं गताः। त्वं जगत: सृष्टिस्थितिलयहेतुः, समः, शान्तः, सखा, आत्मा, देवः; एकः, अद्वितीयः, जगदुत्पत्तिस्थानम्; त्वां वयं जन्ममरणनिवृत्तये नमामः। अयं मम प्रियो भक्तः, अनुशासितः; अहं तस्य अभयं दत्तवान्; तस्य कृते त्वया कृपा प्रदेयाः, यथा त्वया दैत्यपतौ कृपा कृता।" भगवान् उवाच— "भवन् यत् वदति, तत् अहम् एव करिष्यामि; यत् भवता निश्चितं, तत् एव मम प्रियं, अनुमोदितं च। अयं विरोचनसुतः असुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय यः वरः दत्तः, तेन न स न तव वंशः मया निहन्यते। अस्य अहं अहंकारनिवारणाय बाहून् चकर्त; पृथिवीं भारयितुं येन सेना आसीत्, सा मया नष्टा। चत्वारः बाहवः शेषिताः; अयम् अजरः अमरः च भविष्यति, तव गणेषु प्रमुखः, असुर, सर्वतः अभयम् अर्हति।" एवं तेन अभयं लब्ध्वा, असुरः कृष्णाय शिरसा नमित्वा, प्रद्युम्नं तस्य भार्यया सह रथे उपवेश्य, अग्रे निनाय। स सैन्यवृतः, उत्तमवस्त्राभरणधारी, भार्यया सह, रुद्रेण पूजितः, प्रस्थितः। स स्वपुरं प्रविवेश, यत्र पताकाद्वारशोभितं, रक्षितचतुष्पथं, शङ्खदुन्दुभिध्वनिभिः, नगरजनमित्रद्विजैः अभिनन्दितः। यः कृष्णस्य विजयं शङ्करयुद्धं च प्रातः स्मरति, स कदापि पराजयं न प्राप्नोति। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे द्वितीयभागे "अनिरुद्धानयनं" नाम त्रयसष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, श्रीशुकः उवाच— हे कुरुश्रेष्ठ, भगवान् बलरामः, प्रियसखान् द्रष्टुम् उत्सुकः, स्वेन रथेन नन्दगोकुलं जगाम। स तत्र गवां पालकैः गोप्यश्च चिरकालं काङ्क्षितः स्नेहपूर्णेन आलिङ्गनं प्राप, पितरौ च प्रणम्य, ताभ्यां हर्षाश्रुपूर्णदृष्ट्या आशीर्वादं लब्धवान्। "त्वं च भ्राता च, हे जगन्नाथ, अस्मान् सदा रक्षतं, हे दाशार्ह," इति वदन्त्यौ, तं उरस्य उपवेश्य, आलिङ्ग्य, नेत्रजलैः स्नापयामासतुः। स च वृद्धगोपान्, ये यथायोग्यं तत्रोपविष्टाः, आयुर्वयःसख्यबन्धुसम्बन्धानुसारं, सस्नेहम् अभिवाद्य, तेषां समीपे उपविष्टः। ततः हासहस्ताभ्यां च अन्यैः लाघवैः, तं समुपविष्टं गवां पालयः पर्युपविष्टाः, तं पप्रच्छुः। स अपि तेषां कुशलं कुटुम्बिनां च कुशलं पप्रच्छ, स्नेहगद्गदया वाचा, यतः सर्वं भारं तं कमललोचनं कृष्णं न्यवेशयन्। "हे राम, सर्वे ते स्वजनाः कुशलीनां वा? त्वं पत्न्याः पुत्रैः सह स्मरस्यस्मान् वा?" इति। "सौभाग्येन दुष्टः कंसः निहतः; सौभाग्येन सखाः विमुक्ताः; सौभाग्येन शत्रून् जित्वा दुर्गे स्थितः।" गोप्यः रममाणाः रामदर्शनसुखेन हसित्वा पप्रच्छुः— "सुखेन वसति वा कृष्णः, या नगरीणां प्रियः?" "स्मरति वा सः स्वजनान्, पितरौ? एकदा अपि मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति वा? स बलवान् अस्माकं सेवां स्मरति वा?" "यस्मिन्कृते, हे दाशार्ह, त्वं स्वमातरं, पितरं, भ्रातॄन्, पतिं, पुत्रान्, भगिन्यः च, प्रियतमान् बान्धवान् च परित्यज्य गतः।" "सः त्वां हित्वा, स्नेहबन्धं छित्वा, अकस्मात् गतः; कथं तस्य वचनं स्त्रियः विश्वसेयुः?" "नगरीनां स्त्रियः, याः प्राज्ञाः, कथं तस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचनं गृह्णीयुः? ताः अपि तस्य रम्यकथाहासवलोकसिञ्जितैः मोहिता, तं प्रपद्यन्ते।" "किं वयं गोप्यः तस्य विषये वक्तव्यम्? अन्यानि वयम् आलपाम; अस्माकं कालः तस्य वियोगे यथा गच्छति, स्यात् तस्यापि तथा।" एवं शौरिणः सन्देशैः, तस्य हास्यवलोकगतिसंलापस्मरणेन, गोप्यः रुरोदुः। ताः भगवान् सङ्कर्षणः, विविधसान्त्वोपायकुशलः, कृष्णस्य हृदयस्पर्शिसन्देशैः ताः सान्त्वयामास।