श्रीमद्भागवतपुराणम्

कथायाः प्रवचने यः वक्ता नियुक्तः, तस्य साहाय्यार्थं तत्रान्यः पण्डितोऽपि समुपवेशितव्यः, यो संशयान् सम्यग्विनिवर्तयेत्, जनानां बोधनाय च समर्पितचित्तः स्यात्। वक्ता च प्रतिदिनं प्रभाते शिरःशोधनं कृत्वा, सूर्यस्योदयसमये शौचस्नानादिकं विधिवदाचरेत्। स्वीयां संध्यामुपास्य, अन्यानि कर्माणि सम्यगनुष्ठाय, विघ्नहरस्य पूजनं विधाय, कथायाः विघ्ननिवृत्तये प्रार्थयेत्। पितॄणां तर्पणं कृत्वा, शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं चाचरेत्; ततः मण्डलं विनिर्माय, तत्र हरिं प्रतिष्ठापयेत्। कृष्णाय समर्पितेन मन्त्रेण पूजनं क्रमशः सम्पाद्य, प्रदक्षिणं प्रणिपातं च कृत्वा, पूजनान्ते स्तुतिं पठेत्—“हे करुणासिन्धो! संसारसागरे निमग्नं मां, कर्ममोहबन्धनक्लिष्टं, भवाब्धेः उद्धर।” ततः श्रीमद्भागवतम् आदरेण, विधिपूर्वकं, प्रेम्णा, धूपदीपादिभिः समर्चयेत्। अनन्तरं नारिकेलं गृहित्वा, प्रणामं कृत्वा, हृष्टचित्तेन स्तुतिं पठेत्—“एतद्ग्रन्थरूपेण श्रीमद्भागवतम् साक्षात्कृष्ण एव सम्प्रकाशितः। हे प्रभो, मोक्षार्थं त्वां स्वीकृतवानस्मि। मम मनोरथः सर्वथा त्वया पूरितः; निष्कण्टकं कर्तव्यं, अहं तव दासोऽस्मि, हे केशव।” एवं मन्दस्वरेण उक्त्वा, वक्तारं वस्त्राभरणैः समभ्यर्च्य, पूजनानन्तरं तं स्तुवीत्—“हे वराहरूप, जाग्रतः, सर्वशास्त्रविशारद! अस्य आख्यानस्य प्रकाशनेन मम अज्ञानं विनाशय।” अनन्तरं स्वकल्याणाय उल्लासेन व्रतमाद्रियेत, तच्च स्वशक्त्या सप्तरात्रं पालनीयम्। कथाप्रसङ्गस्य अविच्छेदाय पञ्च ब्राह्मणान् नियोजयेत्, ते च हरिद्वादशाक्षरमन्त्रम् उच्चारयन्तु। ब्राह्मणान्, वैष्णवान्, कीर्तनकारांश्च प्रणम्य, सम्मान्य, तेषां निर्देशान् दत्त्वा, स्वं स्थानं समाश्रयेत्। धनधान्यगृहपुत्रादिष्वनासक्तः, शुद्धचित्तः, कथायामेकनिष्ठः, परमं फलमवाप्नुयात्। सूर्ये उदिते आरभ्य, दिवसस्य त्र्यर्धयामपर्यन्तं, धीमन् वक्ता स्थिरस्वरेण सम्यक् कथनं कुर्यात्। मध्याह्ने द्विघटिकाम् अवकाशं दत्त्वा, ततः कथायाः समाप्तौ वैष्णवैः कीर्तनं कारयेत्। शरीरनिग्रहार्थं सुखदं लघुभोजनं कुर्वीत; कथाश्रवणार्थी हविष्यन्नं एकवारं भुञ्जीत। यदि शक्तिः स्यात्, सप्तरात्रं उपवसित्वा शृणुयात्; अथवा घृतं वा दुग्धं पित्वा, सुखेन शृणुयात्। फलाहारं वा एकवारं भोजनं वा यथासुखं यथाशक्तिं कुर्यात्, श्रवणस्यार्थम्। मम अभिप्रायः—कथाश्रवणे भोजनं श्रेष्ठम्; उपवासेन यदि कथायाः व्याघातः स्यात्, तर्हि न अनुशंस्यते। हे नारद! सप्ताहव्रतिनां नियमाः शृणु; ये विष्ण्वार्चनदीक्षा-हीनाः, तेषां श्रवणे अधिकारो नास्ति। ब्रह्मचर्यं पाल्य, भूमौ शय्या, पत्रे भोजनं, कथासमाप्तौ एव भुक्तिः—एतानि प्रतिदिनं आचरितव्यं। व्रती विभक्तधान्यं, मधु, तैलं, गुरु-आहारं, मलिनं, पुरातनं च त्यजेत्। व्रती कामं, क्रोधं, मदं, अहंकारं, मत्सरं, लोभं, दम्भं, मोहं, द्वेषं च सदा परिहरेत्। व्रती वेदविद्विषां, वैष्णवानां, ब्राह्मणानां, गुरूणां, गावः, व्रतीनां, स्त्रीणां, राज्ञां, महात्मनाम् अपवादं न कुर्यात्। व्रती रजस्वलाभिः स्त्रीभिः, पतितैः, म्लेच्छैः, पतितैः, वेदबाह्यैः, द्विजद्वेषिभिः, वेदविरोधिभिः च न संवादं कुर्यात्। व्रती सत्यं, शौचं, दया, मौनं, सरलता, विनयः, उदारता च सदा आचरितव्याः। दरिद्राः, कृशाः, रोगिणः, दुरात्मानः, पापकर्मरताः, अपत्यहीनाः, मोक्षकामिनश्च—एतेषां श्रवणं कार्यम्। या स्त्री गर्भं न प्राप्नोति, या मृतवत्सा, या वन्ध्या, या गर्भपातिनी—सा अपि सावधानं कथां शृणुयात्। यथा विधिना एतेन आख्यानेन श्रवणं कृतं चेत्, तदा अनन्तं पुण्यमवाप्यते; एषा दिव्या उत्तमा कथा कोटियज्ञफलबन्धिनी। एवं व्रतमनुष्ठाय, तस्य समापनं कुर्यात्, यथा फलकामिनां जनानां जन्माष्टमीव्रतम्। ये तु दीनाः, भक्ताः, तेषां समापनस्य न बाध्यता; श्रवणमात्रेणैव ते शुद्धाः, निरपेक्षवैष्णवत्वात्। कथायाः यज्ञे समाप्ते, श्रोतृभिः ग्रन्थं वक्तारं च भक्त्या समर्चयेत्। ततः तुलसीमालाः श्रोतृभ्यः दद्यात्, मृदङ्गतालवाद्यैः मधुरं कीर्तनं च कुर्यात्। जयशब्दाः, नमस्कारवचनानि, शङ्खनिनादः च आयोजनीयाः; ब्राह्मणेभ्यः, भिक्षुभ्यः च वित्तं, अन्नं च दद्यात्। यदि श्रोता विरक्तः, तदा अन्यस्मिन् दिने गीतवाद्यादिकं कारयेत्; यदि गृही, तदा कर्मशुद्ध्यर्थं होमं कुर्यात्। प्रत्येकश्लोकाय यथाविधि, पायसं, मधु, घृतं, तिलं च अन्यैः द्रव्यैः, विशेषतः दशमे स्कन्धे, समर्पयेत्। अथवा, गायत्र्या होमं सम्यग् ध्यानपूर्वकं कुर्यात्, यतः पुराणं परब्रह्मस्वरूपं हि।