ततः तस्य शिरः स्फुटितं भूमौ पतितं च, स वृकासुरः गवय इव निपातितः क्षणेनैव हतः, दिवि विजयध्वनयः, नमःशब्दाः, साधुवादश्च सञ्जग्मुः। पुष्पवृष्टिः समभवत्, तस्मिन्पापे वृकासुरे निहते; देवाः, ऋषयः, पितरः, गन्धर्वाश्च प्रमोदन्ते स्म, शिवः च क्लेशात् विमुक्तः अभवत्। ततः परमपुरुषः तं विमुक्तं गिरिशं संबोधितवान्—"महादेव, भगवन्, एष पापात्मा स्वदुष्कृत्यैव विनष्टः।" "भगवन्, के नाम महानुभावाः पापं कृत्वा जीवितुं शक्ता? किं तु, भगवत्, यदि लोकगुरौ अपराधः कृतः, तर्हि को जीवेत्?" यः कश्चित् एष गिरिशस्य मोक्षवृत्तान्तः हरिणा स्वयमात्मनाऽप्रतिमशक्तिना कृतः शृणोति वा कीर्तयति, स जन्ममृत्युसंसारात् विमुच्यते, शत्रवश्च तस्य मुक्ताः भवन्ति। अथ नवत्युत्तरशीतितमेऽध्याये शुक उवाच—सरस्वत्याः तीरे, हे राजन्, मुनयः यज्ञं कुर्वन्तः आसन्। तेषु मध्ये विवादः समुत्पन्नः—"त्रयाणां देवतानां कः श्रेष्ठः?" इति। तद्विजिज्ञासया, हे राजन्, ते ब्रह्मपुत्रं भृगुम् प्रेषयामासुः। स ब्रह्मणः सभां गतः। स भृगुः न तं नमस्कृतवान्, न स्तुतिं चकार, तस्य स्वभावं परीक्षितुम्। तदा प्रभुः स्वतेजसा रोषितः अभवत्। किन्तु स स्वात्मन्यवस्थितः स्वजं रोषमुदधृत्य, यथा प्रजापतिः स्वोदकनलिनीं वह्निं निगृह्णाति, तद्वद् रोषं निगृह्य स्थितवान्। ततः कैलासशिखरं गतः, यत्र महेश्वरः हर्षितः भ्रातरं समालिङ्गितवान्। किन्तु भृगुं तस्याभिवन्दनाय अनिच्छन्, तं तु अवमानिनमिति मन्यमानः, देवः क्रुद्धः, त्रिशूलमुत्थाप्य तं हन्तुमिच्छन्। तदा देवी पादयोः पतित्वा मधुरैर्वाक्यैः तं शमयामास। ततः स वैकुण्ठं यत्र जनार्दनः निवसति, तत्र गतः। तत्र श्रीया सह शयानं भगवन्तं पादेन वक्षसि प्राहृत्य ताडितवान्। तदा भगवान् पुण्यजनाश्रयः लक्ष्म्या सहोत्थाय, स्वशय्यात् अवतीर्य, मुनिं शिरसा वन्द्य, सस्मितं प्राह—"स्वागतम् ब्राह्मण, किंचित् उपविश्य, भगवन्, आगमनं न जानन्तः वयं क्षन्तुमर्हसि।" "त्वत्पादोदकं, पुण्यतीर्थकर्तरं, मयि लोके च लोकपालेषु च भक्तेषु शुद्ध्यर्थं सिञ्च।" "अद्यैव, भगवन्, लक्ष्म्याः कृपापात्रत्वं मयि प्राप्तम्; तव पादस्पर्शेन पावितं श्रीः मम वक्षसि स्थास्यति।" एवं भृगुणा सौम्यवाक्यैः वैकुण्ठे संवादे कृते, स भृगुः परमसन्तुष्टः, तृप्तः, मौनः, भक्त्याविष्टः, अश्रुपूर्णलोचनः अभवत्। ततः पुनः ब्रह्मनिष्ठमुनिसभां प्रतिनिवृत्य, हे राजन्, भृगुः स्वानुभूतं सर्वं तेषां निवेदितवान्। तच्छ्रुत्वा मुनयः विस्मिताः, संशयविवर्जिताः, विष्णौ श्रद्धां गाढां चक्रुः, यतः तस्मात् शान्तिः अभयञ्च जायते। तस्मात् एव धर्मः, ज्ञानं, वैराग्यं, अष्टैश्वर्यं, कीर्तिश्च आत्ममलापहानी च जायते। स एव नियतलक्षणानां, शमदमादिसंपन्नानां मुनिनां परमगतिर्निर्दिष्टः। यस्य प्रियं रूपं सत्त्वमस्ति, यस्य ब्राह्मणाः प्रियतमा देवताः, ये शान्ताः, निराशाः, विज्ञाश्च तं निःस्पृहं भजन्ते। तस्य मायया गुणयुक्तया राक्षसासुरसुराः त्रिविधाः सृष्टाः; तस्य धाम्नः प्राप्तये सत्त्वमेव साधनम्। एवं सरस्वतब्राह्मणाः, जनानां संशयापनुत्तये, परमपुरुषपादसेवनया परमस्थानं प्राप्तवन्तः। सूत उवाच—यः कश्चित् शृणोति वा पुनःपुनः शुकपुत्रपादपद्मामृतं, यः श्रोतृकर्णपात्रेण पिबति, स संसारश्रमं त्यक्त्वा, परमपुरुषवृत्तान्तं श्रुत्वा, मोक्षमार्गे प्रवर्तते। शुक उवाच—एकदा द्वारकायां, ब्राह्मण्याः पुत्रः जातमात्रः मृतः, हे भारत। तं मृतशिशुं ब्राह्मणः राजद्वारे स्थापयित्वा, शोकेन संतप्तचित्तः, विलपन् इदं वचनमुवाच। "राज्ञः ब्राह्मणद्वेषिणः, मिथ्यावादिनः, लोभिनः, विषयरतस्य, पापकर्मणः दोषात् मम पुत्रो मृतः।" "यदा राजा हिंसाशीलः, दुष्टः, इन्द्रियानिग्रहवर्जितः, तदा प्रजाः दरिद्राः, सदा क्लिश्यमानाः भवन्ति।" एवं द्वितीयस्य तृतीयस्य च पुत्रस्य मृत्यौ, स ब्राह्मणः तान् राजद्वारे त्यक्त्वा, तं शोकविलापं पुनः पुनः उक्तवान्। तद्वचनं श्रुत्वा, कश्चित् काले केशवस्य सन्निधौ, अर्जुनः तं ब्राह्मणं नवमपुत्रमृत्यौ अभिभाष्य उवाच—"ब्राह्मण, किं तव गृहे न्यूनम्? इमे ब्राह्मणाः यज्ञं कुर्वन्ति, क्षत्रियमित्रैः सहिताः। ये ब्राह्मणाः वित्तपत्नीपुत्रैः परिवृताः शोचन्ति, ते क्षत्रियवेषधारिणः पापिनः, न तु क्षत्रियाः।" "भगवन्, अहं तव पुत्रान् रक्षिष्यामि; यदि प्रतिज्ञां न पालयामि, तर्हि पावके प्रविश्य पापात् विमुक्तो भविष्यामि।" ब्राह्मण उवाच—"सङ्कर्षणः, वासुदेवः, प्रद्युम्नः धनुर्धरश्रेष्ठः, अनिरुद्धश्च अजितरथः, रक्षितुं नाशक्नुवन्।" "कथं तर्हि त्वं, देवकार्यदुर्लभं कार्यं कर्तुमिच्छन्, बाल्यादेव साधयितुमिच्छसि? न वयं विश्वासामः।" अर्जुन उवाच—"ब्राह्मण, नाहं सङ्कर्षणः, न कृष्णः, न कृष्णपुत्रः; अहं अर्जुनो नाम, गाण्डीवधारी।" "मम तेजो न अवज्ञेयम्, ब्राह्मण; येन त्र्यम्बकः तुष्टः; युद्धे मृत्युम् अपि जित्वा तव पुत्रान् आनयिष्यामि।" एवं फाल्गुनेन प्रतिश्रुत्य, शत्रुनाशनः अर्जुनः, ब्राह्मणः तस्य वीर्यं दृष्ट्वा सन्तुष्टः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। यदा ब्राह्मणपत्नी प्रसवसमये, द्विजश्रेष्ठः दुःखितः अर्जुनं आह्वयामास—"रक्ष रक्ष मम पुत्रं मृत्योरिति!