यदा गोपी भगवन्तं शिशुं क्रीडाविनोदेन बद्धुम् इच्छन्ती रज्जुं गृह्णाति स्म, तदा तस्य नेत्रे भीतेन कम्पमानम्, अश्रुभिः चञ्जलितम्, अञ्जनलेपनयुक्तम्, भयात् अधोमुखं कृतम्—एवं दृश्यं मां विस्मयावहम्, यतो भीतानां भीतः स एव भगवान् अस्ति। केचन तु वदन्ति—अजो भगवान् पुण्यश्लोकानां कीर्त्यर्थं यदुवंशे स्वप्रियां देवकीम् आश्रित्य जातः, यथा मलयाचले चन्दनतरुः प्रवर्धते। अपरः पुनः वदन्ति—वासुदेव-देवक्योः प्रार्थनया अजो भगवान् अस्य जगतः रक्षणाय दैत्यद्वेषिणां विनाशाय च प्रादुर्भूतः। अन्ये वदन्ति—यदा पृथिवी गुरुभारसमाक्रान्ता समुद्धरणाय ब्रह्मणः प्रार्थनया यथोर्मिमग्ननौकायाः भारहरणं तथा, भगवान् जातः। अन्ये पुनः वदन्ति—अज्ञान-काम-कर्मसम्भूतदुःखिता जनाः येन श्रवणीयस्मरणीयानि कर्माणि स भगवान् कर्तुं प्राप्तः। ये जनाः सततं तव चरितानि शृण्वन्ति, गायन्ति, कीर्तयन्ति, स्मरन्ति, आनन्दन्ति च, शीघ्रं संसारस्रोतःसमाप्तिकरं तव पदाम्बुजं पश्यन्ति। भगवन्, किं त्वं अद्य अस्मान् स्वपार्षदान् स्वजनान् त्यक्ष्यसि? यद्वयं त्वदन्यशरणा, राज्यम् अपि पापयुक्तम् आसक्ताः सन्तः। वयं पाण्डवाः यदवश्च नामरूपमात्रम् एव; त्वं इन्द्रियेश्वरः दृश्यते चेत् वयं किञ्चन, अन्यथा न किञ्चन। हे गदाधर, तव चरणचिह्नैः भूः शोभते, तव पादैर् अलङ्कृता इयं वसुधा यथा शोभते तथा न भविष्यति। तव कटाक्षैः एषा वसुन्धरा, ओषधयः, वनानि, पर्वताः, नद्यः, समुद्राः च समृद्धाः, पुष्टाः च भवन्ति। तस्मात्, हे विश्वेश्वर, विश्वात्मन्, विश्वमूर्ते, मम पाण्डवेषु वृष्णिषु च दृढं स्नेहबन्धनं छिन्धि। हे मधुसूदन, मम मनः अनन्यविषयं सदा त्वयि एव अनन्यप्रेमयुक्तं प्रवह्यतां, यथा गङ्गा सागरं प्रति अनवरतम्। हे श्रीकृष्ण, कृष्णसखा, वृष्णिकुलश्रेष्ठ, अधर्मनाशक, राजवंशेषु वह्निरिव, मोक्षदायकशक्ति, गोविन्द, गवां ब्राह्मणानां देवानां च क्लेशहर, योगेश्वर, सर्वगुरो, भगवन्, नमामि त्वाम्। एवं पृथा मधुरैः स्तवैः स्तुत्वा, सर्वमङ्गलः भगवान् वैकुण्ठः सस्मितम् अवलोक्य, स्वमायया ताम् मोहयन् इव बभूव। सः ताम् स्नेहपूर्वकं विसृज्य हस्तिनापुरं प्रविष्टः; स्वनगरं प्रति गच्छन्, स्त्रीभिः सह, तदा राजा स्नेहात् तं न प्रेषयामास। व्यासेन ऋषिभिः च, कृष्णेन च अद्भुतकर्मणा, इतिहासैः च उपदिष्टः सन् अपि, राजा शोकग्रस्तः सन् न बुबोध। धर्मात्मजः स राजा, स्वमित्रघातं चिन्तयन्, मोहवशात् सामान्यजनचित्तवत् दुःखेन विवेल्लितः ब्राह्मणान् प्रति वचः अब्रवीत्। "धिग् मे मूढतां, दुष्टहृदयसमुत्थां! परशरीरस्य हेतोः अहम् अनन्तानां सैन्यानां वधं कृतवान्। यदि दशसहस्रवर्षशतानि नरकात् विमुक्तः स्याम् अपि, बाल-ब्राह्मण-मित्र-बन्धु-पितृ-भ्रातृ-गुरूनां हिंसायाः पापात् विमुक्तिं न प्राप्नुयाम्। धर्मयुद्धे रिपुवधः राज्ञः पापं न भवति, तथापि एते उपदेशाः मे हृदि स्थिरं न भवन्ति। याः स्त्रियः स्वजनवधेन द्वेषयुक्ताः अभवन्, गृहीणां कर्मणा उत्पन्नं वैरं अहं न निवर्तयितुं शक्नोमि। यथा पङ्केन पङ्कजलं न शुद्ध्यति, सुरया सुरापापं न नश्यति, तथा प्राणिवधेन यज्ञैः पापं न शुध्यति।" "अधुना, हे राजन्, परं रहस्यं मन्त्रं शृणु, यः सप्तरात्रं जप्येण दिव्यचरितान् द्रष्टुम् अर्हति। 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' इत्यनेन मन्त्रेण यथाविधि देशकालज्ञः विविधान् द्रव्यैः पूजां कुर्यात्। शुद्धोदकेन, पुष्पैः, मूलैः, फलैः, नवपल्लवैः, नववस्त्रैः, विशेषतः तुलसीदलेन भगवन्तं पूजयेत्। मृत्तिकाजलादिभिः कृतां मूर्तिं लभित्वा, यतात्मा शमशीलः, जितवाक्, अल्पाहारः, तां पूजयेत्। स्तुतिभिः संकीर्त्यमानः भगवान् स्वमायया स्वेच्छया प्रादुर्भवति; हृदि तं ध्यायेत्। पूर्वं यानि सेवाकर्माणि कृतानि तानि मन्त्रप्रतिष्ठितायां मूर्तौ समर्पयेत्, मन्त्रे चित्तं निवेशयन्। शरीरेण, मनसा, वाचा, हृदयसमुत्थया भक्त्या च सेवितः स एव भगवतः पूजनं स्यात्। ये निरुपधिका भक्त्या तं पूजयन्ति, तेषां भगवान् भक्ति-वृद्धिं ददाति, परमं श्रेयः प्रयच्छति, यत् साधारणकर्मभिः न लभ्यते। इन्द्रियार्थेषु अनासक्तः भक्तियोगेन निरन्तरं यथाशक्ति पूजयेत्, परमोच्च्युत्यै।" एवं उपदिष्टः स राजपुत्रः प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, पवित्रं मधुवनं यत्र भगवत्पादचिह्नानि सन्ति तत्र गतः। तस्य तपोवनगमनानन्तरं, महर्षिः अन्तःपुरं प्रविष्टः, राज्ञा सम्यक् सत्कृतः, सुखासीनः तं प्रति वचनं अब्रवीत्— "राजन्, किमर्थं त्वं दीर्घकालं चिन्तासक्तः उपविशसि? तव मुखं शोकात् शुष्कम् इव दृश्यते। किं कामो धर्मो वा अर्थेन सह न सिध्यति?" राजा उवाच—"ब्राह्मण, मम पुत्रः पञ्चवर्षीयः शिशुः, तामसीया स्त्रिया सह मातरं वनं प्रस्थापितः; सः महर्षिः। हे ब्राह्मण, सः वनस्थः असहायः, कदाचित् वृकाः तं न हिंस्युः, सः क्लान्तः, शयानः, क्षुधितः, तस्य पद्मवदनं शोषितं। हा, मम दैन्यं पश्य, स्त्रियैः जितः! सः निर्दोषः बालकः मम अङ्के आरोढुम् इच्छन्, मया न स्वीक्रियते—कियत् अधमं मम!" नारदः उवाच—"राजन्, त्वं पुत्राय मा शुचः; सः देवैः रक्षितः। तस्य महिमानं न जानासि, यः ख्यातिः जगति विस्तरिष्यति। सः त्वया कृतं दुस्तरं कर्म कृत्वा शीघ्रं ते महतीं कीर्तिं लप्स्यते।" मैत्रेय उवाच—एवं दिव्यर्षेः वचनं श्रुत्वा, पृथिव्याधिपः राज्यम् उपेक्ष्य केवलं पुत्रं चिन्तयामास।