हा, पश्य मे मूढताम्—दुष्टहृदयस्य मम मूढत्वं गाढमूलम्! परस्य शरीरे हेतुः सन् अहम् अनेकान्यन्यसेनान्यपि नाशितवान्। यदि दशसहस्रसहस्रवर्षाणि नरकात् विमुक्तोऽपि स्याम्, तर्हि बालब्राह्मणमित्रबन्धुपितृभ्रातृगुरूणां हिंसायाः पापात् न विमुच्येय। धर्मयुद्धे रिपूणां वधः प्रजापालनस्य राज्ञः पापं न भवति, तथापि एते आज्ञावचनानि मम बुद्धिं न प्रकाशयन्ति। य एषा स्त्रीषु द्वेषभावना उत्पन्ना येषां बन्धवः हताः, गृहीणां कर्मणा, तां निर्हर्तुं न शक्नोमि। यथा पङ्केन पङ्किलं जलं न शुद्ध्यति, न च मद्येन मद्यपाङ्कः; तथा प्राणिवधेन यज्ञैः पापं न शुद्ध्यति। इदानीं त्वं, राजन्, परमं रहस्यं मन्त्रं शृणु, यः सप्तरात्रेण पठितः, आकाशगतान् भूतान् द्रष्टुं समर्थं कुर्यात्। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय इति मन्त्रेण, विज्ञः पुरुषः यथायोग्यं देशकालादीन् ज्ञात्वा, द्रव्यैः पूजां कुर्यात्। शुद्धोदकेन पुष्पैः, वनमूलेन फलेन कोमलाङ्कुरैः नूतनवस्त्रैश्च, विशेषतः प्रियया तुलसीदलेन भगवतः पूजनं कुर्यात्। पृथिव्यादिद्रव्येण निर्मितां मूर्तिं सम्प्राप्य, जितेन्द्रियः शान्तः अल्पभाषी अल्पाहारी च, तां सम्यगर्चयेत्। स भगवान्, स्तुतिगीतैः स्तूयमानः, स्वमायया स्वेच्छया च प्रकटते; तं हृदि स्थितं चिन्तयेत्। यानि पूर्वं भगवतः सेवा-कर्माणि कृतानि, तानि मन्त्रेण प्रतिष्ठिताय भगवन्मूर्तये, मन्त्रे मनसा समाहितः, समर्पयेत्। एवं शरीरमनसोक्तिभिः, हृदयसमुत्थया भक्त्या च, भगवतः सेवा यथार्थं सम्पद्यते। ये नराः मायामुक्ताः सम्यगर्चयन्ति, तेषां भगवान् भक्तिं वर्धयति, तच्च परमं श्रेयः ददाति, यत् साधारणकर्मभिः न लभ्यते। इन्द्रियनिष्क्रान्तः जनः, अनन्यया भक्तियोगेन, नित्यं श्रद्धया तं सम्पूज्य, परमं मोक्षं प्राप्नुयात्। एवं समुपदिष्टः स राजपुत्रः प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, भगवत्पदस्पर्शपावितं मधुवनं जगाम। तत्र तपोवनं प्राप्त्वा, स मुनिः अन्तःपुरं प्रविश्य, राज्ञा सम्यक् पूजितः, सुखासीनः तस्मै वाक्यम् उवाच। नारदः उवाच—“राजन्, किं त्वं दीर्घं चिन्तयानः उपविष्टः, शोकशुष्कवदनः? किं वा कामो धर्मो वा अर्थसहितः न सम्पद्यते?” राजा उवाच—“ब्राह्मण, मम पुत्रः, पञ्चवर्षीयः बालः, क्रूरहृदया स्त्रिया सह मातरं वनं प्रस्थापितः; स महात्मा। ब्राह्मण, स बालः वनान्तरे अशक्तः, न कदाचित् वृकाः तं क्लेशयन्तु—शयानं श्रान्तं क्षुधार्तं कुमुदमुखं शुष्कं च। हा, पश्य मम दैन्यं, स्त्रिया जितः! स निर्दोषः मम अङ्कं प्रेम्णा आरोढुमिच्छन्, मया नानङ्कितः—कथमिदं पापम्।” नारदः उवाच—“लोकपालक, तव पुत्रं देवैः संरक्षितं, मा शोच। तस्य महिमानं न जानासि, यः ख्यातिं जगति विस्तारयिष्यति। यो हि देवैः दुष्करं कर्म कृतवान्, स तव महतीं कीर्तिं शीघ्रं स्रक्ष्यति।” मैत्रेयः उवाच—एवं देवर्षिवचनं श्रुत्वा, भूमिपः राजलक्ष्मीं नमन्य, केवलं पुत्रं चिन्तयामास। स तत्र स्नात्वा शुद्धः, रात्रिं व्रतेन यापयन्, एकचित्तः भगवत्प्रदिष्टया विधिना परपुरुषं सेवितवान्। त्रिरात्रान्ते कपित्थबदरफलभोजनं कृत्वा, मासमेकं स्वशक्त्या हरिं पूजयामास। द्वितीये मासे षष्ठमे दिवसे पतितपत्रतृणादिभिः भोजनं कृत्वा, तेन भगवतः पूजनं कृतम्। तृतीये मासे नवमे दिवसे केवलं जलाहारः, समाधिना भगवन्तं प्राप। चतुर्थे मासे द्वादशमे दिवसे वायुभक्षः, प्राणजयेन सह, ध्यानं चकार। पञ्चमे मासे प्राप्य, राजपुत्रः प्राणान् निगृह्य, एकपादेन स्थित्वा, अचलस्तम्भवत् परमात्मानं चिन्तयामास। सर्वतः मनः संहृत्य, हृदयस्थे तत्त्वेन्द्रियालये, तं भगवद्रूपं चिन्तयन्, अन्यं न ददर्श। स यदा आदिप्रकृत्याः महाभूतानां चाधारं जगदन्तर्यामीश्वरं धारणं चकार, तदा त्रयो लोकाः कम्पिताः। स राजपुत्रः एकपदे स्थितः, पादाङ्गुष्ठेन धरणीं पीडयन्, यत्र तिष्ठति तत्रैव भूमिः गजपृष्ठवत् नमतिः। स यदा विश्वात्मानं ध्यानमग्नः, इन्द्रियद्वाराणि संहृत्य, अचलचित्तः, तदा लोकपालादयः अपि क्लेशिताः श्वासरहिताः, हरिं शरणं ययुः। देवाः ऊचुः—“भगवन्, एतादृशं प्राणसंयमं न वयं जानिमहि, सर्वेषां स्थावरजङ्गमानां, येषां त्वं निवासः। अस्माकं क्लेशात् विमोचनं कुरुष्व; त्वां शरणं प्राप्ताः स्म, परमाश्रयम्।” भगवान् उवाच—“मा भैष्ट, अहं तं बालं तपसः निवर्तयिष्यामि। स्वधामानि प्रतिपद्यध्वम्। मयि संसर्गात् एव वः प्राणसंयमः जातः, हे उत्तानपादपुत्राः।” सूतः उवाच—एवं स धर्मविद्यर्थी, प्रजाहिंसायाः भीतः, तत्र यत्र देवव्रतः शयाने, गन्तुं काङ्क्षन् जगाम। तस्मिन्नेव काले, तस्य भ्रातरः स्वर्णभूषिताश्वैः रथैः सह, व्यासधौम्यादयश्च ऋषयः, तं अन्वयुः। भगवांश्च धनञ्जयेन सह रथे आरूढः, तत्र राजा यक्षेषु कुबेर इव बभौ। भूमौ पतितं भीष्मं, स्वर्गादिव पतितं देवम्, पाण्डवाः सहानुयायिभिः चक्रपाणिना च सह, प्रणेमुः। तत्र ब्राह्मणानां महर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः च, भरतश्रेष्ठं द्रष्टुं समागताः।