सूतः आह—विदुरः तीर्थयात्रायाम् मैत्रेयात् आत्मनः मार्गं ज्ञात्वा, तया ज्ञानकामः सन्तुष्टः हास्तिनापुरं प्रत्यागच्छत्। यावत् सः कौषारवस्य समीपे प्रश्नान् पृच्छति स्म, तावत् गोविन्दे अनन्यभक्तिः तस्य अभवद्, ततः सः तान् प्रश्नान् विरराम। तस्य बान्धवस्य आगमनं दृष्ट्वा, धर्मपुत्रः भ्रातृभिः सह, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, सूतः, कृपः, पृथा, गान्धार्यः, द्रौपदी, ब्राह्मण, सुभद्रा, उत्तरा, कृपी, पाण्डूनां अन्याः पत्न्यः, पुत्रैः स्त्रीबन्धुभिः सह, सर्वे हर्षोत्फुल्लचित्ताः जीवितमिव पुनः प्राप्तम्, उचितपूर्वकम् विदुरं समीपं गत्वा आलिङ्गनाभिवादनैः तं सत्कृतवन्तः। वियोगस्मार्तव्येन उत्कण्ठिताः, ते प्रेमाश्रुपातं कृतवन्तः; राजा विदुरं सत्कृत्य, आसनं दत्त्वा, स्वागतं च अकरोत्। तस्य भोजनं विश्रामं सुखासीनता च कृत्वा, राजा विनयेन प्रणम्य, सर्वे श्रोतारः सन्तः, भाषितवान्। युधिष्ठिरः उवाच—किं त्वं अस्मान् स्मरसि, ये तव आश्रयात् पुष्टाः अभवाम्, जननीसहिताः विषाग्न्यादिभिः बहुधा आपद्भ्यः रक्षिताः? पृथिव्यां कस्य उपायेन जीवितवान्? तीर्थस्थानानि क्षेत्राणि च किं दृष्टवान्? भगवन्, भक्ताः त्वद्वद् एव तीर्थानि; ते गदायुधधारिणं हृदि वहन्तः तीर्थानि अपि पावयन्ति। प्रिय, कृष्णाराधकाः बान्धवाः किं दृष्टाः श्रुताः वा? यादवाः स्वनगरे सुखेन वसन्ति वा? एवं धर्मराजेन पृष्टः, विदुरः यथानुभूतं सर्वं क्रमशः वर्णितवान्, यादवविनाशं तु न उक्तवान्। दुःखदं दुःसहम् घटितम् अपि, दयालुता तेन, परेषां दुःखदर्शनं अशक्नुवन्, तद् न प्राह। किञ्चित्कालं तत्र देववत् पूजितः सुखी स्थित्वा, ज्येष्ठं भ्रातृं सुखं दत्त्वा सर्वान् आनन्दं च अकरोत्। आर्यमा अपराधिनां दण्डं यथायोग्यं अकरोत्, यमः तु शापात् शूद्रत्वं शतवर्षं अलभत्। युधिष्ठिरः राज्यं पुनः प्राप्त्वा पौत्रं वंशधारं दृष्ट्वा, भ्रातृभिः लोकपालोपमैर् सह, परमसमृद्धौ उल्लसन् आसीत्। एवं गृहेषु आसक्तानां प्रमत्तानां तत्र तत्र, दुर्निवारः कालः अनवबोधेन गच्छति स्म। विदुरः तद् अवगम्य, धृतराष्ट्रं उवाच—राजन् शीघ्रं निर्गच्छ; पश्य, विपद् आगता। अत्र न किञ्चिद् उपायः, न कदापि, भगवन्; एषः परमः कालः, सर्वेषां प्रभुः, आगतः। येन अत्यन्तप्रियाः अपि जीवितैः सहिताः हृताः, जनाः आकस्मिकं वियुक्ताः; किं पुनः धनादिभिः? पितरः, भ्रातरः, मित्राणि, पुत्राः—सर्वे हताः; यौवनं गतं; आत्मा जरया क्षीणः; अन्यस्य गृहे वससि। अहो, जीविताशा कियद् महती, येन त्वं पालकवत् भीमेनोच्छिष्टं अन्नं स्वीकुरुषे। अग्निः दत्तः, दानं कृतम्, विषं दत्तम्, पत्न्यः अपमानिताः, भूमिः धनं च अपहृतम्—ये तदर्थं प्राणान् दत्तवन्तः, किम् अवशिष्टम्? एवम् अपि, तव देहः, जीवितेच्छया, अनिच्छन् अपि, जरया क्षीणः, जीर्णवस्त्रवत् त्यजिष्यति। यस्य देहे प्रयोजनं नष्टम्, सः विमुक्तः, बन्धनात् मुक्तः, गन्तव्यं चिन्त्य न त्यजति; सः धीरः उच्यते। यः स्वस्य वा परस्य वा कारणेन वैराग्यं प्राप्य, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहं त्यजति; सः उत्तमः। अतः उत्तरेण गन्तव्यं, मार्गः अन्यम् अनावेद्यः; अत्र कालः गुणैः पुरुषान् अपहर्तुम् आरभते। एवं धृतराष्ट्रः विदुरस्य बुद्ध्या जागृतः, स्वबन्धुषु गाढस्नेहं छित्वा, भ्रातृदर्शितमार्गे निर्गतः। सुबलस्य धर्मात्मजा पतिसंयुक्ता, पतिसंयात्रायां, स्वसामर्थ्यदण्डं त्यक्त्वा, महात्मानां यथा अन्ते सर्वं त्यजन्ति, तं अनुगता। अजातशत्रुः सर्वैः शमं कृत्वा, अग्निहोत्राणि कृत्वा, ब्राह्मणान् तिलगोदभूमिहेमैः पूज्य, गृहं गत्वा ज्येष्ठान् नमस्कृत्य, पितरौ वा सुबलकन्यां वा न अदृष्टवान्। तत्र संजयः उपविष्टः दृष्ट्वा, सः चिन्तितः पप्रच्छ—गावल्गण, दृष्टिहीनः वृद्धः पिता कुत्र? माता पुत्रशोकविह्वला कुत्र? मम भ्राता मित्रः कुत्र गतः? किम्, मम अज्ञानं ज्ञात्वा, बन्धुहीनः इति मन्ये, सः पत्न्या सह गङ्गां गतः, दुःखशान्तये? पिता पाण्डु गतः सति, काकाः सर्वान् मित्रपुत्रान् आपद्भ्यः रक्षितवन्तः; ते रक्षकाः किम् अधुना अस्मान् त्यक्त्वा कुत्र गताः? सूतः आह—दया वियोगव्यथा च, सूतः भगवदन्तरं न पश्यन्, दुःखात् उत्तरं दातुं न अशक्नोत्। हस्ताभ्यां अश्रूणि मृग्य, मनः स्थिरीकृत्य, संजयः अजातशत्रुं प्रत्युत्तरं दत्त्वा, भगवत्पादस्मरणं कृत्वा। संजयः उवाच—वंशप्रिये, अहं तव पितरौ वा गान्धार्याः वा निर्णयं न जानामि; महात्मभिः मोहितः अस्मि। ततः नारदः तुंबुरुं सह आगतः; युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह, तं अभ्युत्थाय, पूज्य, सन्तं पूजितवान्। युधिष्ठिरः उवाच—भगवन्, अहं न जानामि, पितरौ कुत्र गतौ; माता पुत्रशोकविह्वला तपस्यां किम् प्रवृत्ता? ततः, नाविकः इव समुद्रं तीरयन्, नारदः श्रेष्ठः ऋषिः मार्गदर्शनं अकरोत्। यथा गोः स्वबन्धनैः यूपे बद्धा, तथा जनाः नामरूपैः बद्धाः, भगवत्यार्पितयज्ञकर्मणि प्रवृत्ताः।