आर्यमाऽधर्मकारिणः शास्त्रविधिना दण्डयामास, यमस्तु शापवशात् शतसंवत्सरपर्यन्तं शूद्रभावं प्राप। युधिष्ठिरोऽपि स्वं राज्यं पुनः प्राप्तवान्, पौत्रं च वंशधरं दृष्ट्वा, भ्रातृभिः सह लोकपालोपमैः परमसमृद्ध्या सुसंवर्धितः सन् हृष्टः बभूव। एवं गृहेषु आसक्तानां प्रमत्तानां च लोकानां, गृहकृत्यपरायणानां, दुर्निवारः कालः सदा अविदित एव प्रवृत्तः। विदुरः तु तद्वैदुष्यं दृष्ट्वा धृतराष्ट्रं प्रति उवाच—“राजन्, शीघ्रं प्रस्थितव्यं त्वया; पश्य, विपत्तिः आगता।” “नात्र कश्चिदुपायः क्वापि कदाचिदस्ति, भगवतः स एव परमः कालः सर्वेषां नः आगतः।” “येन प्रियतमाः अपि प्राणैः सह अपहृताः, जनाः च आकस्मिकं वियुज्यन्ते; किं पुनः वित्ताद्यैः?” “पितरः भ्रातरः मित्राणि पुत्राः च सर्वे हताः, यौवनं गतं, त्वं च जरसा ग्रस्तः, परगृहे वससि।” “हा, कियान् जीविताशयः प्राणिनः, येन त्वं भृत्यवत् भीमसेनस्यावशिष्टं भोक्तुम् इच्छसि?” “अग्निः प्रज्वालितः, दानानि दत्तानि, विषं दत्तम्, भार्याः लज्जिताः, भूमिवित्तं च हृतम्—ये तदर्थं प्राणान् त्यक्तवन्तः, तेषां किमवशिष्टम्?” “अपि च, तवेदं शरीरम्, हे कृपण, जीवितेच्छया, अनिच्छन्नपि, जरया जीर्णं वस्त्रवत् परित्यक्ष्यति।” “यः किल शरीरस्य सर्वार्थेषु नष्टेषु, विमुक्तः संज्ञाभिः, अनासक्तः सन्, गन्तव्यं न चिन्तयन्, त्यजति, स पण्डितः उच्यते।” “स्वकारणेन परकारणेन वा, यो वैराग्यं प्राप्य आत्मवान्, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहात् निर्गच्छति, स उत्तमः पुरुषः।” “तस्मात्, त्वं गम्यतां उत्तरदिशं, अन्यमार्गोऽन्यैर्न ज्ञेयः; अत्र हि गुणवशात् कालः पुरुषान् आकर्षति।” एवं विदुरेण बोधितः धृतराष्ट्रः, स्वजनस्नेहबन्धनानि दृढानि छित्वा, भ्रातृनिर्दिष्टेन मार्गेण प्रस्थितवान्। सुभलात्मजा धर्मपत्नी पतिं गच्छन्तं अनुव्रज्य, स्वं दण्डं त्यक्त्वा, यथा महात्मानः अन्ते सर्वासक्ति त्यजन्ति, तथैव अन्वगच्छत्। अजातशत्रुः सर्वैः सह शमं कृत्वा, अग्निहोत्राणि चकार, ब्राह्मणान् तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च पूजयित्वा, स्वगृहं प्रविश्य, वृद्धजनान् प्रणमितुम् अगच्छत्; तत्र तु न पितरौ, न सुभलात्मजां ददर्श। तत्र संजयम् उपविष्टं दृष्ट्वा, स विस्मितः पप्रच्छ—“गावल्गणे, कुत्र नः वृद्धः पितरौ, यः दृष्टिपराङ्मुखः?” “कुत्र वा माता, निहतानां पुत्राणां शोकेन संतप्यमाना? कुत्र च माम् अमतिं मन्ये, आत्मबन्धुषु हीने, स पत्न्या सह गङ्गां गतवान्, दुःखात् मोक्षाय?” इति चिन्तयन्, शोकेन विवर्णः अभवत्। “पाण्डोः पितरि दिवंगते, अस्माकं पितृव्यौ सर्वान् मित्रपुत्रांश्च रक्षित्वा, विपत्तेः त्रातवन्तौ; ते रक्षकाः इदानीं नः विना कुत्र गताः?” सूतः उवाच—सञ्जयः, कृपया विरहदुःखेन च पीडितः, अन्तःस्थं भगवन्तं न पश्यन्, उत्तरं दातुं न अशक्नोत्। स हस्ताभ्यां अश्रूणि प्रक्षालयन्, आत्मानं संयम्य, भगवत्पादस्मरणेन, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। सञ्जयः उवाच—“हे कुलानन्दन, अहं तव पितरौ वा, गान्धारीं वा, न जानामि; महात्मभिः मया मोहिता अस्मि।” तदा नारदः महायशाः तु तुम्बुरुणा सह आगतः। तं दृष्ट्वा, युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह उत्थाय, सप्रणयं पूजयामास। युधिष्ठिरः उवाच—“भगवन्, न जानामि, कुत्र मम पितरौ गतौ, नापि गान्धारीं, या निहतानां पुत्राणां शोकेन तपसा च युक्ता आसीत्।” तदा नारदः, यथा नौकायाः पतिः सागरं तरयति, तथा मार्गदर्शकः सन्, प्रवक्तुम् आरब्धवान्। “यथा गावः स्वयमेव रज्जुभिः स्थाणुं बध्यन्ते, तथा नामरूपवशात् प्रजाः स्वकर्मसु बद्धाः, भगवदर्थं यजन्ति।” “यथा क्रीडनकानां संगः-वियोगः क्रीडकस्य इच्छया भवति, तथा जनानां मिलन-वियोगौ भगवत्संकल्पेनैव स्याताम्।” “यदिह स्थिरमस्थिरं वा मन्यसे, तत् न तथा; मोहात् बन्धनात् विना शोचनीयम् नास्ति।” “तस्मात्, प्रिय, अज्ञानजन्यं हृदयदौर्बल्यं त्यज; ‘मया विना ते कृपणाः कथं जीविष्यन्ति?’ इति न चिन्तनीयम्।” “एतत् पञ्चमहाभूतमयं शरीरं, कालकर्मगुणाधीनं; यथा सर्पग्रस्तः अन्यं न रक्षेत्, तथा अन्यान् न रक्षितुं शक्यते।” “अहस्ताः हस्तिनां भोज्याः, अपादाः चतुष्पदां; सर्वत्र दुर्बलाः बलीयानां भोज्याः—जीवन्ति जीवन्ति।” “राजन्, स एव परमात्मा, आत्मनां आत्मा, साक्षात् स्वयमेव आत्मन्यात्मानं पश्यति; स एव मायया बहिरन्तर्यस्ति, तम् एव पश्य।” “स एव भगवान्, सृष्टिस्थितिलयकर्ता, अद्य कालरूपेण सुरारिविनाशाय अवतीर्णः।” “दैवी कार्यं कृतम्; इदानीं शेषं प्रतीक्षते; तावत् यावत् स भगवान् इह स्थितः, भवद्भिः निरीक्षणीयम्।” “धृतराष्ट्रः भ्रात्रा सह, गान्धार्या पत्न्या च, हिमालयानां दक्षिणे मुनिनिकेतनं गतः।” “सा गङ्गा, दिव्या नदी, सप्तधारा भूत्वा सप्तर्षीणां प्रीत्यर्थं सप्तकुल्या अभवत्।” “तत्र सः, यथाकालं स्नात्वा, विधिवत् अग्नौ हविरार्पयित्वा, केवलं जलाहारः, शान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वसति।” “आसनप्राणसंयमं कृत्वा, षडिन्द्रियाणि निगृह्य, हरौ ध्यानयोगेन रजस्तमःमलान् निहत्य, सत्त्वशुद्धिं प्राप्य स्थितः।” “ज्ञानं मनसि, क्षेत्रज्ञं आत्मनि, आत्मानं ब्रह्मणि, यथा घटाकाशः महाकाशे, विलीनं कृत्वा, तत्रैव स्थितः।” “अविद्यारशिम् गुणांश्च विनिर्दह्य, इन्द्रियमनः निगृह्य, सर्वभोगान् त्यक्त्वा, स्थाणुवदचलः स्थितः; तस्मिन् कर्मत्यागिनि काचिदपि विघ्नः नास्तु।” एवं श्रीमद्भागवतपुराणस्य प्रथमस्कन्धे त्रयोदशेऽध्याये वर्णितं चरितं संक्षिप्य सम्यग् निवेदितम्।