यदा कालः प्रवृद्धः प्रजासु तादृशानि भीषणानि निमित्तानि प्रादुरभवन्, तदा धर्मराजः युधिष्ठिरः लोके लोभधर्मभङ्गस्य अभिवृद्धिं दृष्ट्वा, स्वं अनुजं समुपविश्य सम्बोधितवान्। स कथयति—अर्जुनः द्वारकां गतः, स्वबन्धून् द्रष्टुम् तथा श्रीकृष्णस्य कर्माणि श्रोतुम् इच्छन्। सप्तमासाः अतीतानि, तव अनुजः भीमसेनः न प्रत्यागतः; का कारणम्, अहं न जानामि। किं भगवतो दिव्यस्य ऋषेः उक्तः कालः सम्प्राप्तः? भगवान् स्वलीलां भूमौ त्यक्तुम् इच्छति वा? तस्य कृपया वयं धनं, राज्यं, पत्न्यः, जीवितम्, कुलम्, प्रजाः, शत्रुषु जयः, एवं लोकानपि प्राप्तवन्तः। पश्य पुरुषश्रेष्ठ, दिव्यं भूमिस्थं शरीरे च निमित्तानि, भीषाणि, समीपे प्रकटानि, यानि भयमूढतां जनयन्ति। मम ऊरू, नेत्रे, बाहवः पुनः पुनः कम्पन्ते, हृदयम् च स्थिरं नास्ति; निश्चितं, अशुभं किमपि समीपं आगच्छति। शृगाली ज्वलन्मुखी उदयन्तं सूर्यं प्रति नदति, कुकुरः च भीतः इव मम प्रति रुदति। पशवः दक्षिणवामतः मम परिभ्रमन्ति, अश्वाः च अश्रुमुखाः विलपन्ति। कपोतः मृत्युदूतः, उलूकः, तथा रात्र्युलूकस्य गर्जनं, मम मनः विक्षिप्तं कुर्यात्, निद्राभावं शून्यतां च सूचयन्ति। दिशः धूमेन आवृताः, क्षितिजः पर्वतेभ्यः सह कम्पन्ते, महान् गर्जनः विद्युत्पातः च दृश्यते। वायुः तीव्रः, धूलिम् अन्धकारं च विक्षिपन्न् वाति; मेघाः सर्वत्र रुधिरं वर्षन्ति, अत्यन्तं भीषणम्। सूर्यः तेजः रहितः, ग्रहाः आकाशे परस्परं घर्षन्ति, दिवम् दह्यमानम् अतीव विचित्रैः जीवैः पूर्णम्। नद्यः सरितः च उद्विग्नाः, सरांसि च मनांसि च; अग्निः घृतस्यापि दाने न ज्वलति। किम् अयं कालः जनयिष्यति? वत्साः मातृस्तनं न पिबन्ति, धेनवः दुग्धं न ददति; धेनवः अश्रुमुखाः रुदन्ति, वृषभाः च हर्षं न कुर्वन्ति। देवाः रुदन्ति, स्विन्नाः कम्पन्ति; नगराणि, ग्रामाः, उद्यानानि, सरांसि, आश्रमाः च शोभाम् आनंदं च नष्टवन्तः। किम् एते दारुणं सूचयन्ति? अहं मन्ये, एतैः निमित्तैः, भूमिः भगवतः चरणयोः तथा तैः अद्वितीयैः भाग्ययुक्तैः पुरुषैः विहीना, सौभाग्यं नष्टं प्राप्तवती। एवं चिन्तयन्, निमित्तैः मनः व्याकुलं कृत्वा, हे ब्रह्मन्, कपिध्वजः द्वारकापुरीतः प्रत्यागतः। स तं पादयोः पतितं, पूर्ववत् न, दुःखितं, अधोमुखं, नेत्रकमलात् अश्रुपूर्णं दृष्टवान्। भ्रातुः व्याकुलं हृदयम्, विकृतं रूपम् दृष्ट्वा, राजा मित्रमध्यस्थः नारदस्य वचनं स्मृत्वा पृष्टवान्। युधिष्ठिरः पृच्छति—अनर्तपुरे मम बन्धवः सुखेन वर्तन्ते वा—मधवः, भोजाः, दशार्हाः, अहुकाः, सात्वताः, अन्धकाः, वृष्णयः? शूरः मातामहः कुशलः वा, तस्य पत्नी च? किम् अनकदुन्दुभिः भ्रातृभिः सह सुरक्षितः? सप्त भगिन्यः, तेषां पतयः, अन्ये मातुलाः पुत्रैः, स्नुषाः देवक्या अग्रगण्याः, सर्वाः कुशलः? राजा अहुकः जीवति वा, तस्य दुर्जनपुत्रः अनुजः च? ह्रदिकः पुत्रेण, अक्रूरः, जयन्तः, गदः, शरणः च कुशलः? शत्रुजितादयः सुरक्षिताः वा? रामः सात्वतानां प्रभुः सुखेन वर्तते वा? प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कुशलः? अनिरुद्धः कामातुरः वर्धते, भाग्यशाली वा? सुषेणः, चारुदेशः, साम्बः जाम्बवत्याः पुत्रः, अन्ये कार्ष्ण्याः अग्रगण्याः, तेषां पुत्राः ऋषभादयः कुशलः? शौरिपरिषदा—श्रुतदेवः, उद्धवः, सुनन्दः, नन्दः, शिरीषण्यः, अन्ये सात्वतश्रेष्ठाः कुशलः? ये रामकृष्णयोः बाहुबलं आश्रयन्ति, सर्वे सुरक्षिताः वा? स्नेहबद्धाः मम कल्याणं स्मरन्ति वा? गोविन्दः भगवान् ब्राह्मणप्रियः, भक्तवत्सलः, सुधर्मा नगरे मित्रैः परिवृतः सुखेन वर्तते वा? लोकानां हिताय, सुरक्षा, समृद्धये, आदिपुरुषः अनन्तः मित्रः, यदुवंशसागरः मध्ये स्थितः वा? यदवः स्वनगरे पूजिताः, बहुबाहुबलैः रक्षिताः, परमानन्दे क्रीडन्ति, वीराः इव? सत्याद्यः षोडशसहस्रयोषितः, भगवतः पादसेवने मुख्यं धर्मं कृत्वा, सुरांगनाः सौन्दर्ये जित्वा, इन्द्रप्रियाणां भाग्यं प्राप्नुवन्ति। श्रेष्ठयदवः, बहुबाहुबलसमृद्धाः, सर्वदा निर्भयाः, सुधर्मा सभां, देवश्रेष्ठानां योग्यां, स्वपादैः बलात् प्रविशन्ति। प्रिय, त्वं निरामयः वर्तसे वा? तव तेजः शिथिलं इव दृश्यते। किम् किमपि अप्राप्तम्, अवमानितः, वा दीर्घकालं दूरस्थः? अशुभानि शब्दादीनि त्वां स्पृशन्ति वा? इच्छया याचकान् दातव्यं न दत्तम्, प्रतिज्ञां न पूर्तम्? शरणदातृरूपेण ब्राह्मणं, बालं, गाम्, वृद्धं, रोगिणं, स्त्रीं, अन्यं जीवम्, शरणागतं न त्यक्तम्? अनप्यनीयां वा स्त्रीं उपगम्य, उपनीयां वा, सहचरीं वा, उत्तमाधममार्गेण पराजितः वा? वृद्धबालैः सह भक्ष्यं न वितरितम्? अशक्यं वा लज्जास्पदं कर्म कृतम्? प्रिय, स्वकुलेन स्वहृदयम् सदैव रिक्तं, वंचितं वा अनुभवसि? अथवा अन्यथा चिन्तयसि? यदि न, तर्हि दुःखस्य कारणं न अस्ति।