(వంశస్థ) తత్రాన్వహం కృష్ణకథాః ప్రగాయతాం అనుగ్రహేణాశ్రృణవం మనోహరాః । తాః శ్రద్ధయా మేఽనుపదం విశ్రృణ్వతః ప్రియశ్రవస్యఙ్గ మమాభవద్ రుచిః
(Vansastha) There I sang stories of Krishna that delighted and captivated the mind by grace; attentive to them with faith, my taste for that pleasing hearing grew as a dear relish.
(ఇంద్రవంశా) తస్మింస్తదా లబ్ధరుచేర్మహామతే ప్రియశ్రవస్యస్ఖలితా మతిర్మమ । యయాహమేతత్ సదసత్స్వమాయయా పశ్యే మయి బ్రహ్మణి కల్పితం పరే
(Indravamsha) At that time, with great discernment, my taste was gained; my mind, unsteady from that sweetest hearing, fell into error; by whatever wrong-doing both good and bad I see conceived in me a Brahman placed beyond.
ఇత్థం శరత్ ప్రావృషికావృతూ హరేః విశ్రృణ్వతో మేఽనుసవం యశోఽమలమ్ । సఙ్కీర్త్యమానం మునిభిర్మహాత్మభిః భక్తిః ప్రవృత్తాఽఽత్మరజస్తమోపహా
Thus, through autumn and monsoon, hearing of Hari spread my immaculate fame; the great sages, singing hymns, awakened devotion, and the self-purifying flame of worship burned away ignorance.
(అనుష్టుప్) తస్యైవం మేఽనురక్తస్య ప్రశ్రితస్య హతైనసః । శ్రద్దధానస్య బాలస్య దాన్తస్యానుచరస్య చ
(Anushtup) For me so enamored and dependent, with trembling, for the faithful child and the obedient disciple who is restrained by discipline.
జ్ఞానం గుహ్యతమం యత్తత్ సాక్షాద్‍భగవతోదితమ్ । అన్వవోచన్ గమిష్యన్తః కృపయా దీనవత్సలాః
That most secret knowledge, directly spoken by the Lord, they recited: those who go by it, led by compassion, are affectionate to the lowly.
యేనైవాహం భగవతో వాసుదేవస్య వేధసః । మాయానుభావమవిదం యేన గచ్ఛన్తి తత్పదమ్
By whom I am taken as the divination of the Lord Vasudeva — by whose power the ignorant experience of illusion vanishes and they reach that state.
ఏతత్ సంసూచితం బ్రహ్మన్ తాపత్రయచికిత్సితమ్ । యదీశ్వరే భగవతి కర్మ బ్రహ్మణి భావితమ్
This was intimated: Brahman treats the threefold afflictions; if the Lord wills, action is invested in Brahman.
ఆమయో యశ్చ భూతానాం జాయతే యేన సువ్రత । తదేవ హ్యామయం ద్రవ్యం న పునాతి చికిత్సితమ్
The disease born in beings that arises through strict observance — that very worldly substance does not cure when treated;
ఏవం నృణాం క్రియాయోగాః సర్వే సంసృతిహేతవః । త ఏవాత్మవినాశాయ కల్పన్తే కల్పితాః పరే
Thus the various modes of action among men become causes for continued worldly existence; they are contrived only for the destruction of the self and are therefore imagined as transient.
యదత్ర క్రియతే కర్మ భగవత్ పరితోషణమ్ । జ్ఞానం యత్ తద్ అధీనం హి భక్తియోగసమన్వితమ్
That action which here is performed to please the Lord, and the knowledge that is subordinated to it—these are accompanied by the yoga of devotion.
కుర్వాణా యత్ర కర్మాణి భగవచ్ఛిక్షయాసకృత్ । గృణన్తి గుణనామాని కృష్ణస్యానుస్మరన్తి చ
Where one performs actions at the instruction of the Lord, prompted by divine teaching, they praise the Lord's qualities and recall Krishna.
నమో భగవతే తుభ్యం వాసుదేవాయ ధీమహి । ప్రద్యుమ్నాయానిరుద్ధాయ నమః సఙ్కర్షణాయ చ
Salutations to you, O Lord Vāsudeva, we meditate on you; salutations to Pradyumna and to Aniruddha, and to Saṅkarṣaṇa as well.
ఇతి మూర్త్యభిధానేన మంత్రమూర్తిమమూర్తికమ్ । యజతే యజ్ఞపురుషం స సమ్యగ్ దర్శనః పుమాన్
Thus, by naming the forms and by designating mantra in form and formless, one worships the sacrifice-person; truly that man attains right vision.
ఇమం స్వనిగమం బ్రహ్మన్ అవేత్య మదనుష్ఠితమ్ । అదాన్మే జ్ఞానమైశ్వర్యం స్వస్మిన్ భావం చ కేశవః
Having gained this intimate recitation, O Brahman, performed by me as an act, Keshava bestowed upon me the knowledge of lordliness and the inner state within himself.
(ఇంద్రవంశా) త్వమప్యదభ్రశ్రుత విశ్రుతం విభోః సమాప్యతే యేన విదాం బుభుత్సితమ్ । ప్రాఖ్యాహి దుఃఖైర్ముహురర్దితాత్మనాం సంక్లేశనిర్వాణముశన్తి నాన్యథా
You too, heir of Indra's line, hear again this famed and oft‑told teaching of the Lord: those who are repeatedly overwhelmed by misery and who wail with sorrow—only through the destruction of suffering do they find liberation, not otherwise.
సూత ఉవాచ । (అనుష్టుప్) ఏవం నిశమ్య భగవాన్ దేవర్షేర్జన్మ కర్మ చ । భూయః పప్రచ్ఛ తం బ్రహ్మన్ వ్యాసః సత్యవతీసుతః
Sūta said: Thus having heard from the Lord and the seer the accounts of birth and deeds, Vyāsa, the son of Satyavatī, again asked that foremost of gods many questions.
వ్యాస ఉవాచ । భిక్షుభిర్విప్రవసితే విజ్ఞానాదేష్టృభిస్తవ । వర్తమానో వయస్యాద్యే తతః కిమకరోద్‍భవాన్
Vyāsa said: O brahmanas who beg, O knowers and wishers, presently you have come of age—what then did the lord of beings do?
స్వాయంభువ కయా వృత్త్యా వర్తితం తే పరం వయః । కథం చేదముదస్రాక్షీః కాలే ప్రాప్తే కలేవరమ్
By what nature did the Self‑born one conduct himself in those days? How, when time reached the body, did the eye from which one is released act?
ప్రాక్కల్పవిషయామేతాం స్మృతిం తే సురసత్తమ । న హ్యేష వ్యవధాత్కాల ఏష సర్వనిరాకృతిః
Before the world-cycle subject matter recollect that, O best of gods: indeed this is not fixed by time—this is the universal dissolution.
నారద ఉవాచ । భిక్షుభిర్విప్రవసితే విజ్ఞానాదేష్టృభిర్మమ । వర్తమానో వయస్యాద్యే తత ఏతదకారషమ్
Nārada said: O beggars and brahmanas, arisen from knowledge and from desire, when you have reached old age, that was my question.
ఏకాత్మజా మే జననీ యోషిన్మూఢా చ కిఙ్కరీ । మయ్యాత్మజేఽనన్యగతౌ చక్రే స్నేహానుబంధనమ్
My mother, born of one self, a woman and yet bewildered, acted as a servant; because she focused exclusively on my person, a bond of affection was formed.
సాస్వతంత్రా న కల్పాసీద్ యోగక్షేమం మమేచ్ఛతీ । ఈశస్య హి వశే లోకో యోషా దారుమయీ యథా
She would not remain forever free, desiring my welfare; for the world lies under the Lord’s sway, just as a woman is subject to a man.
అహం చ తద్‍బ్రహ్మకులే ఊషివాంస్తదపేక్షయా । దిగ్దేశకాలావ్యుత్పన్నో బాలకః పఞ్చహాయనః
I, born into that brahmin household and lacking other desires, appeared as a child, shaped by direction, region and time, the fifth in line.
ఏకదా నిర్గతాం గేహాద్ దుహన్తీం నిశి గాం పథి । సర్పోఽదశత్పదా స్పృష్టః కృపణాం కాలచోదితః
Once, leaving the house at night along a cow-track to milk the cows, I was touched by a snake with ten steps and, driven by fear, became miserly.
తదా తదహమీశస్య భక్తానాం శమభీప్సతః । అనుగ్రహం మన్యమానః ప్రాతిష్ఠం దిశముత్తరామ్
Then, hoping to pacify the devotees of that lord, I thought myself graced and took my stand toward the northern direction at dawn.
స్ఫీతాఞ్జనపదాంస్తత్ర పురగ్రామవ్రజాకరాన్ । ఖేటఖర్వటవాటీశ్చ వనాన్యుపవనాని చ
There I saw wide-open sanctified places, villages and cow-encircling paths, threshing floors and peasant cottages, and groves and gardens.
చిత్రధాతువిచిత్రాద్రీన్ ఇభభగ్నభుజద్రుమాన్ । జలాశయాన్ శివజలాన్ నలినీః సురసేవితాః
Hills of diverse minerals and variety, trees with broken arms, water-bodies with auspicious waters, lotus-pools tended by reeds and aromatic plants.
చిత్రస్వనైః పత్రరథైః విభ్రమద్ భ్రమరశ్రియః । నలవేణుశరస్తమ్బ కుశకీచకగహ్వరమ్
Leaves like colourful chariots and roving bees in abundance, the sound of a flute and stalks, huts of grass, blades of kusa grass and caverns.
ఏక ఏవాతియాతోఽహం అద్రాక్షం విపినం మహత్ । ఘోరం ప్రతిభయాకారం వ్యాలోలూకశివాజిరమ్
I alone advanced into that vast forest, seeing a dreadful sight that inspired horror: serpents, frogs, and other fearful creatures.
పరిశ్రాన్తేన్ద్రియాత్మాహం తృట్పరీతో బుభుక్షితః । స్నాత్వా పీత్వా హ్రదే నద్యా ఉపస్పృష్టో గతశ్రమః
Exhausted in body and senses, hungry and deprived, I bathed and drank in the lake and river; weariness touched me as I went on.