અથર્વવેદો રાજેન્દ્ર મુખાચ્ચાપ્યુત્તરાન્નૃપ । ઋષિશ્ચાપિ તથા રાજઞ્છૌનકો લોકપૂજિતઃ
રાજાનો મુખથી ઐથર્વવેદ પણ ઉત્પન્ન થયો; રાજાની મુકેથી ઉત્તરવેદ ઊભી થઈ; અને તે જ મુખમાંથી એક ઋષિનો જન્મ થયો — એ રીતે લોકો દ્વારા રાજાની મણ કદર થાય.
યત્તન્મુખં મહાબાહો પઞ્ચમં લોકવિશ્રુતમ્ । અષ્ટાદશપુરાણાનિ સેતિહાસાનિ ભારત
તે મોખરેનું મુખ, ધૈર્યશાળી, વિશ્વપવિત્ર શાસ્ત્રોમાં પાંચમું માનવામાં આવ્યું; તેમાંથી અઠાર પુરાણો અને ભારતની સાગરાવહિતાઓ ઉત્પન્ન થઈ.
નિર્ગતાનિ તતસ્તસ્માન્મુખાત્કુરુકુલોદ્વહ । તથાન્યાઃ સ્મૃતયશ્ચાપિ યમાદ્યા લોકપૂજિતાઃ
તે મુખમાંથી કુરૂવંશ અને સમાન વંશઘાઓ પહોળે વહી પડ્યા; સાથે જ અન્ય સ્મૃતિ પુસ્તકોએ અને યમાથી શરૂ થતા સંસ્કારો, જેણે વિશ્વમાં સન્માનનીયતા પહોંચી, તેનું પણ ઉત્પત્તિ થઇ.
તતઃ સ ભગવાન્દેવો દ્વિધા દેહમકારયત્ । દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમર્ધેન પુરુષોઽભવત્
પછી તે પારમાત્માએ પોતાનું શરીર દ્વિતીય રીતે રચ્યું; પોતાને વિભાજિત કરીને એ અર્ધાથી પુરુષ તરીકે પરિપૂર્ણ થયો.
અર્ધેન નારી તસ્યાં ચ વિરાજમસૃજત્પ્રભુઃ । તપસ્તપ્ત્વાસૃજદ્યં તુ સ સ્વયં પુરુષો વિરાટ્
બીજા અર્ધમાંથી તેણે એક સ્ત્રી રચી જે તે અર્ધમાં પ્રકાશિત થઇ ઉઠી; Tapasની તાપથી રચાયેલ તે અર્ધ દ્વારા જ તે મહાપુરુષ ઉભો થયો.
સ ચકાર તપો રાજન્સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । પતીન્પ્રજાનામસૃજન્મહર્ષીનાદિતો દશ
તે મહાત્માએ તપસ્સા કરીને અવનવ પ્રકારની સૃષ્ટિ કરી: પતિઓ અને પ્રજાઓનું સર્જન થયું, અને શરૂઆતમાં જ તેની પાસેથી દસ મહા ઋષિઓ જન્મ્યા.
નારદં ચ ભૃગું તાત કં પ્રચેતસમેવ હિ । પુલહં ક્રતું પુલસ્ત્યં ચ અત્રિમઙ્ગિરસં તથા
તેઓમાં નારદ અને ભૃગુ હતા, તેમજ તાતકા અને ખરેખર પ્રજાપતિ; પુલાહ, ક્રતુ અને пулાસ્ત્ય;ાત્રિમાન અને અંગિરસ પણ ત્યાં ગણાયા.
મરીચિં ચાપિ રાજેન્દ્ર યોઽસાવાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ । એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ રાજેન્દ્ર અસૃજદ્ ભૂરિતેજસઃ
મરીચિ પણ, હે ભારત, આઇવાં પ્રજાદાતાંમાંનો એક હતો; મહામહિમાવાન સરકારે આ અને અન્ય જંતુઓનું સર્જન કર્યું.
અથ દેવાનૃષીન્દૈત્યાન્સોઽસૃજત્કુરુનન્દન । યક્ષરક્ષઃ પિશાચાંશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસોઽસુરાન્
પછી તે રાજાએ દેવ-મુનિઓ અને રાક્ષસો તથા યક્ષ, રાક્ષસ અને પ્રશ્ર્ચિત જેવા જીવો બનાવ્યા, અને ગંધર્વો, અપ્સરા અને અસુરો ઉત્પન્ન કર્યા.
મનુષ્યાણાં પિતૄણાં ચ સર્પાણાં ચૈવ ભારત । નાગાનાં ચ મહાબાહો સસર્જ વિવિધાન્ગણાન્
તેણે મનુષ્ય અને પૂર્વજોને, સર્પો અને, હે મહાબાહુ ભારત, નાગોના વિવિધ વંશો પણ રચ્યા — આવી રીતે તેણે વિવિધ મંડળો સર્જ્યા.
ક્ષણરુચોઽશનિગણાન્રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ । ધૂમકેતૂંસ્તથા ચોલ્કા નિર્યાતાઞ્જ્યોતિષાં ગણાન્
સૂર્યે પછી દ્રોતકત વિશ્વસ્રાવક પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન કર્યા, ધનુષ્વંત્યો વીરો, ધુમ્રધ્વજ પ્રાણીઓ અને પ્રકાશવાહકો — તેજસ્વી સંગઠનો.
મનુષ્યાન્કિન્નરાન્મત્સ્યાન્વરાહાંશ્ચ વિહઙ્ગમાન્ । ગજાનશ્વાનથ પશૂન્મૃગાન્વ્યાલાંશ્ચ ભારત
અહીં મનુષ્યો, કિન્નરાનુમાનવા લોકો, માછલીઓ, શૃગાળ અને પંખિયાં પક્ષીઓ હતાં; સાથે હાથી, ઘોડા અને અન્ય પશુઓ, હરણ અને સર્પો ભરતમાં હતાં.
કૃમિકીટપતઙ્ગાંશ્ચ યૂકાલિક્ષકમત્કુણાન્ । સર્વં ચ દંશમશકં સ્થાવરં ચ પૃથગ્વિધમ્
કીડા, જીવાણુ અને ઉડતી પ્રજાતિઓ, ખોદનારા અને ચઢનારા ઊભા થયા; બધા દન્ટકર્તા, ઉકેલનારા પ્રાણીઓ અને અનેક પ્રકારની અચલ પ્રજાતિઓ.
એવં સ ભાસ્કરો દેવઃ સસર્જ ભુવનત્રયમ્ । યેષાં તુ યાદૃશં કર્મ ભૂતાનામિહ કીર્તિતમ્
આ રીતે ભાસ્કરે ત્રણ લોકોની રચના કરી; અહીં મારી વણાંકમાં કયા કરમોથી કયા પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયા તે જણાવું છું.
કથયિષ્યામિ તત્સર્વં ક્રમયોગં ચ જન્મનિ । ગજા વ્યાલા મૃગાસ્તાત પશવશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ
હું સર્વને ક્રમાંકિત રીતે અને જન્મને જોડીને વર્ણવવાની ઈચ્છા રાખું છું: અહીં છે હાથીઓ, સર્પો, હરણ અને અન્યો અલગ-અલગ પશુ વર્ગો.
પિશાચા માનુષાસ્તાત રક્ષાંસિ ચ જરાયુજાઃ । દ્વિજાસ્તુ અણ્ડજાઃ સર્પા નક્રા મત્સ્યાઃ સકચ્છપાઃ
ભૂતો અને પિશાગ્રસ હતાં, ત્યારબાદ દુંબળીઓ અને રાક્ષસો દૈજ્ઞાતાથી જન્મ્યા; દ્વિજોનાં અંડ્યજ જન્મ, સાપો, મગરો, માછલીઓ અને કાચબાઓ પણ હતા.
એવંવિધાનિ યાનીહ સ્થલજાન્યૌદકાનિ ચ । સ્વેદજં દંશમશકં યૂકાલિક્ષકમત્કુણાઃ
આ રીતે ભૂમિના ઊદભવાએ ધરતીમાંથી જનમેલાં અને જલ જીવોએ ઉત્પન્ન કર્યું; પસીનાથી ઉત્પન્ન બહિષ્કૃત, દંટકર્તા અને ચણકندڙ પ્રાણીઓ, ખોદનારા અને ચઢનારા.
ઊષ્મણા ચોપજાયન્તે યચ્ચાન્યત્કિઞ્ચિદીદૃશમ્ । ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્થાવરાઃ સર્વે બીજકાણ્ડપ્રરોહિણઃ
તાપમાંથી પણ જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું તે બધું — સ્થિર ઉગતા છોડ, બીજમાંથી ઊભા થનારા અને જાડ અને મૂળોથી ફૂટતા બધા.
ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા નાનાવિધફલોપગાઃ । અપુષ્પાઃ ફલવન્તો યે તે વનસ્પતયઃ સ્મૃતાઃ
જડીબુટી, જે ફળ ઉભરાવે છે, વિવિધ પ્રકારના ફળવાળા વૃક્ષો અને કેવળ ફૂલબંધ ન હોવા છતાં ફળ આપતા — એ જ અંગણેના જંગલના વનસ્પતિ માનવામાં આવે છે.
પુષ્પિણઃ ફલિનશ્ચૈવ વૃક્ષાસ્તૂભયતઃ સ્મૃતાઃ । ગુચ્છગુલ્મં તુ વિવિધં તથૈવ તૃણજાતયઃ
ફૂલો અને ફળ ધરાવતાં વૃક્ષો એવી રીતે ઓળખાય છે; તેમજ વિવિધ જૂથવાળા કાટબેર અને ઘાસ પરિવાર પણ એવી રીતે ગણાય છે.
બીજકાણ્ડરુહાણ્યેવ પ્રતાના વલ્લ્ય એવ ચ । તમસા બહુરૂપેણ વેષ્ટિતાઃ કર્મહેતુના
બિયાણું અને કંદકળિયાં પ્રકૃતિનાં પ્રારંભિક અંકુશ જેવા છે, અને વાંકડા અંકુઓ ખરેખર તેમની લાવણીભરી તકો હોય છે; ઘણા સ્વરૂપો અંધકારમાં ઢંકાયા થાય છે અને એ કર્મોના કારણ બને છે.
અન્તઃસંજ્ઞા ભવન્ત્યેતે સુખદુઃખસમન્વિતાઃ । એતાવત્યસ્તુ ગતયઃ પ્રોદ્ભૂતાઃ કુરુનન્દન
આઓ આંતરિક ધારણાઓ બની જાય છે, આનંદ અને દુઃખ સાથે જોડાયેલી; એ જ વિવિધ ભવિષ્યવાણીો છે જે ઊભી થઈ, હે કુરુવંશીયેમા.
તસ્માદ્દેવાદ્દીપ્તિમન્તો ભાસ્કરાચ્ય મહાત્મનઃ । ઘોરેઽસ્મિંસ્તાત સંસારે નિત્યં સતતયાયિનિ
તેથી દેવો, મહાસૂર્ય જેવી તેજસ્વીતા ધરાવો છો, તે ભયાનક જગતમાં વસતા હોય છે; તેઓ આજે સુધી ચાલતી આ જન્મમૃત્યુની પરંપરામાં અનંત રીતે તેજો ફેલાવે છે.
એવં સર્વં સ સૃષ્ટ્વેદં રાજઁલ્લોકગુરું પરમ્ । તિરોભૂતઃ સ ભૂતાત્મા કાલં કાલેન પીડયન્
અત્રે તેણે આ સમગ્ર જગત સર્જ્યું અને માનવીઓનો પરમ ગુરુ થયા; તે જીવમાં અંતરાત્મા રૂપે પ્રવેશ કરી સમય દ્વારા સમયને જ શોષે છે.
યદા સ દેવો જાગર્તિ તદેદં ચેષ્ટતે જગત્ । યદા સ્વપિતિ શાન્તાત્મા તદા સર્વં નિમીલતિ
જ્યારે તે દેવ જાગે છે ત્યારે જગતનું કાર્ય ચાલે છે; જ્યારે શાંત આત્મા સૂઈ જાય છે ત્યારે સર્વ વસ્તુઓ પરત ખેંચાઈ બંધ થઈ જાય છે.
તસ્મિન્સ્વપિતિ રાજેન્દ્ર જન્તવઃ કર્મબન્ધનાઃ । સ્વકર્મભ્યો નિવર્તન્તે મનશ્ચ ગ્લાનિમૃચ્છતિ
તેમના રાજપણાના નિદ્રામાં જીવ કર્મબંધિત થાય છે; તેમના કાર્ય થાયબંધ થાય છે અને મન મંદપનામાં પડી જાય છે.
યુગપત્તુ પ્રલીયન્તે યદા તસ્મિન્મહાત્મનિ । તદાયં સર્વભૂતાત્મા સુખં સ્વપિતિ ભારત
જે મહાત્મા ધીરે હળવો થાય છે ત્યારે સંકટનું સર્વ નાશ થાય છે; ત્યારબાદ સર્વ જીવનનાં આત્મા આનંદમય નિદ્રામાં સ્થિર થાય છે હે ભારત.
તમો યદા સમાશ્રિત્ય ચિરં તિષ્ઠતિ સેન્દ્રિયઃ । ન નવં કુરુતે કર્મ તદોત્ક્રામતિ મૂર્તિતઃ
જ્યારે ઇન્દ્રિયો લાંબા સમય સુધી અંધકારમાં જરા રહે છે, ત્યારે તે enää નવા કર્મો કરવામાં નથી આવતા; સસ્મિદ્ધ આત્મા નવા ક્રિયાઓ સ્વીકારતો નથી.
યદાહંમાત્રિકો ભૂત્વા બીજં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । સમાવિશતિ સંસૃષ્ટસ્તદા મૂતિં વિમુઞ્ચતિ
જો હું માત્ર બીજ રૂપે રહું અને બીજ તરીકે અચળ રહીને ભટકી જાઉં, તો જ્યારે સર્જિત જગત મોટેમોટે મારે અંદર પ્રવેશે ત્યારે હું મુક્તિ છોડું છું.
એવં સ જાગ્રત્સ્વપ્નાભ્યામિદં સર્વં જગત્પ્રભુઃ । સંજીવયતિ ચાજસ્રં પ્રમાપયતિ ચાવ્યયઃ
એ પ્રમાણે જગતના સ્વામી જાગ્રત અને નિદ્રા દ્વારા સર્વ જીવોને ફરીથી પ્રાણી બનાવે છે અને નિરંતર તેમને પાછા ખેંચી લે છે.