કલ્પાદૌ સૃજતે તાત અન્તે કલ્પસ્ય સંહરેત્ । દિનં તસ્યેહ યત્તાત કલ્પાન્તમિતિ કથ્યતે
હે પુત્ર, એક કલ્પના સવારથી જગતો ઉત્પન્ન થાય છે અને તેની સાંજમાં વિલિન થાય છે; અહીં એની જ અવધિને કલ્પદિન કહેવામાં આવે છે.
કાલસંખ્યાં તતસ્તસ્ય કલ્પસ્ય શૃણુ ભારત । નિમેષા દશ ચાષ્ટૌ ચ અક્ષ્ણઃ કાષ્ઠા નિગદ્યતે
શાંભળો ભારત, તે કલ્પનું ગણીકામ થાકી: દસ નિમિષ અને વહે ત્યારે આઠ નિમિષ એને અક્ષણ કહેવાય છે, અને તેનું નામ કષ્ટા રાખવામાં આવે છે.
ત્રિંશત્કાષ્ઠાઃ કલામાહુઃ ક્ષણસ્ત્રિંશત્કલાઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્તમથ મૌહૂર્તા વદન્તિ દ્વાદશ ક્ષણમ્
કેવા કહ્યાય છે કે ત્રીસ કષ્ટા મળીને એક કાલા બને છે, અને ત્રીસ કાલા મળીને એક ક્ષણ બને છે; એક મુહૂર્ત અથવા તેના અર્ધને બાર ક્ષણ જણાય છે.
ત્રિંશન્મુહૂર્તમુદ્દિષ્ટમહોરાત્રં મનીષિભિઃ । માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રં દ્વૌ દ્વૌ માસાવૃતુઃ સ્મૃતઃ
વિદ્વાનો કહે છે કે ત્રીસ મુહૂર્ત મળીને એક દિવસ‑રાત્રિ બને છે; એક મહિનો તેવી ત્રીસ દિવસ‑રાત્રિઓનો બને છે, અને મહિના જોડાતાં વર્ષે પૂર્ણ થાય છે.
ઋતુત્રયમપ્યયનમયને દ્વે તુ વત્સરઃ । અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષદૈવિકે
વર્ષમાં ત્રણ ઋતુઓ અને બે અયન હોય છે; દિવસ અને રાત્રિ સૂર્ય માટે વહેંચવામાં આવે છે, માનવ અને દૈવી ગણતરી બંને માટે.
રાત્રિઃ સ્વપ્નાય ભૂતાનાં ચેષ્ટાયૈ કર્મણામહઃ । પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તુ પક્ષયોઃ
રાત્રિ પ્રાણીઓની ઊંઘ અને તેમના કર્મો માટે છે; દિવસ પિતૃઓનો છે — મહિનો બંને ચંદ્રપક્ષોમાં વહેંચાયેલો છે.
કર્મ ચેષ્ટાસ્વહઃ કૃષ્ણઃ મુક્તઃ સ્વપ્નાય શર્વરી । દૈવે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ
અંધારોળો પક્ષ (કૃષ્ણ પક્ષ) કર્મ તથા યત્ન માટે છે, ઝગમગતો પક્ષ (શુક્લ) સ્વપ્ન અને મુક્તિ માટે; દેવત્વની ગણતરીમાં વર્ષ પણ ફરી રાત્રિ‑દિવસમાં વહેંચાય છે.
અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ । બ્રાહ્મસ્ય તુ ક્ષપાહસ્ય યત્પ્રમાણં મહીપતે
જ્યારે સૂર્ય ઉપરની તરફ વળે ત્યારે દિવસ થાય છે; નીચેની તરફ વળે ત્યારે રાત્રિ — દક્ષિણમાર્ગે જતાં એ સૌમાનમાં રાત્રિ છે. બ્રાહ્મણ માટે, તેના દિવસને શાસકની નિર્ધારિત સમય-મર્યાદા પ્રમાણે ગણો.
એકૈકશો યુગાનાં તુ ક્રમશસ્તન્તિબોધ મે । ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્
હું તને સૈયાથી સૈયા સમજાવીશ, દરેક સો યુગોની કથાવતીરૂપી ક્રમાવલી: કહે છે કે એક યુગ ચાર વખત એક હજાર વર્ષનો બનેલો છે.
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ । ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ વર્ષાણિ ચ વિદુર્બુધાઃ
તે યુગ માટે નિશ્ચિત સંધ્યાઓ અને તેમનાની ઘટકો ઠેર થયેલી છે; ત્રેતામાં ઋષ્ફણોને ખબર છે કે ત્યાં ત્રણ વખત એક હજાર વર્ષ છે.