આચારઃ પ્રથમો ધર્મઃ શ્રુત્યુક્તશ્ચ નરોત્તમ । તસ્માદસ્મિન્સમાયુક્તો નિત્યં સ્યાદાત્મવાન્દ્વિજઃ
આચાર પ્રધાન ધર્મ છે, અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ સાંભળેલી પરંપરા મુજબ બોલે છે; તેથી એવો દ્વિજ જે આ પ્રથામાં સ્થાપિત છે પોતાને સદાય સ્વાયત્ત મનવીને ગણાવવો જોઇએ.
આચારાદ્વિચ્યુતો વિપ્રો ન વેદફલમશ્નુતે । આચારેણ ચ સંયુક્તઃ સમ્પૂર્ણફલભાક્સ્મૃતઃ
મૂલ્યવાન આચરણથી વિક્ષિપ્ત બ્રાહ્મણ વેદના ફલ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; પરંતુ આચરણમાં જોડાયેલને પૂર્ણ પરિણામોની ભાગી ગણવામાં આવે છે.
એવમાચારતો દૃષ્ટ્વા ધર્મસ્ય મુનયો ગતિમ્ । સર્વસ્ય તપસો મૂલમાચારં જગૃહુઃ પરમ્
જે જ તેમનાં આચરણથી નિયંત્રિત થનારા સંન્યાસીઓના ગર્તચળનને જોઈને તેઓએ ત્યાગની મૂળજ પાર્ટી આચરણ કહેવાઈ — એ શ્રેષ્ઠ પ્રાયોગikતા તેમને સમજાઈ.
અન્યે ચ માનવા રાજન્નાચારં સંશ્રિતા સદા । એવમસ્મિન્પુરાણે તુ આચારસ્ય તુ કીર્તનમ્
હે રાજા, મનુષ્યોમાં અન્ય લોકો હંમેશા આચરણ પર આધાર રાખે છે; તેથી આ પુરાણમાં ખરેખર આચરણની સ્તુતિ અને વર્ણન છે.
વૃત્તાન્તાનિ ચ રાજેન્દ્ર તથા ચોક્તાનિ પણ્ડિતૈઃ । ત્રિલોક્યાસ્તુ સમુત્પત્તિઃ સંસ્કારવિધિરુત્તમઃ । શ્રવણં ચેતિહાસસ્ય વિધાનં કથ્યતે નૃપ
હે રાજા, રાજાને વિદ્વાનો દ્વારા ઉચ્ચારيل વાર્તાઓ અને નિર્દેશો પાટિયાત ભાવે કહેવામાં આવે છે; ત્રિજગતીઓનું મૂળ, સંસ્કારના ઉચ્ચાત્મિય નિર્દેશ અને શ્રવણની પ્રગત અને ઐતિહાસિક પદ્ધતિ આપેલ છે.
તથાસ્મિન્કથ્યતે રાજન્માહાત્મ્યં વાચકસ્ય તુ । વ્રતચર્યાશ્રમાચારાઃ સ્નાતકસ્ય પરો વિધિઃ
હે રાજા, વર્ણન એ રીતે કરવામાં આવે છે કે વક્તાના મહાકાર્યનું મહિમા દર્શાવે છે: સંયોગ રાખવાની આવશ્યકતા, આશ્રમોના ફરજ અને સ્નાતકને યોગ્ય આચરણ વિગેરે સર્વ આપેલ છે.
દારાદિગમનં ચૈવ વિવાહાનાં ચ લક્ષણમ્ । પુંસાં ચ લક્ષણં રાજન્યોષિતાં ચાત્ર કથ્યતે
ગૃહસ્થો સંબંધી પ્રક્રીયાઓ — પત્નીઓની આવજાવ, વૈવાહિક લક્ષણો, પુરુષો અને શાસક દ્વારા સ્વીકારેલ લોકોનાં નિશાન — એ બધાં અહીં જણાવવામાં આવ્યા છે.
મહાયજ્ઞવિધાનં ચ શાસ્ત્રકલ્પં ચ શાશ્વતમ્ । પૃથિવ્યા લક્ષણં તાત દેવાર્ચાયાઃ સુલક્ષણમ્
મહા યજ્ઞોનો નિયમ અને શાસ્ત્રોના શાશ્વત આયોજનનું વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે; હે પુત્ર, ધરતીની વિશેષતાઓ અને દેવપૂજા માટેના સરળ રીતો વર્ણવવામાં આવે છે.
વૃત્તીનાં લક્ષણં ચૈવ સ્નાતકસ્ય વ્રતાનિ ચ । ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચ શૌચં ચ દ્રવ્યાણાં શુદ્ધિરેવ ચ
રોજગારના લક્ષણો, સ્નાતકના સંકલ્પો, ખાવાનું અને ટાળવાનું, શુદ્ધિના નિયમો અને સંપત્તિનું યોગ્ય સ્થિતિ—આ બધું પ્રગટ કરવામાં આવ્યું છે.
સ્ત્રીધર્મયોગસ્તાપસ્યં મોક્ષઃ સંન્યાસ એવ ચ । રાજ્ઞશ્ચ ધર્મો હ્યખિલઃ કાર્યાણાં ચ વિનિર્ણયઃ
સ્ત્રીઓનું ધર્મ સંયમ અને પારિતોષિકતા છે; મુક્તિ તપસ્યામાં અને ત્યાગમાં નાંખાય છે; રાજા માટે, બધા ધાર્મિક નિયમો કર્મસંકટોને સાચી રીતે ઉકેલવા માટેનું સ્થાન ધરાવે છે.
માહાત્મ્યં સવિતુશ્ચાત્ર તીર્થાનાં ચ વિશામ્પતે । નારાયણસ્ય માહાત્મ્યં તથા રુદ્રસ્ય કથ્યતે
અહીં સવિત્રના મહત્ત્વ અને પવિત્ર સ્નાનસ્થળોની મહિમા વર્ણવવામાં આવી છે; સાથે જ નારાયણ અને રુદ્રની મહત્ત્વપૂર્ણતા પણ ઉલ્લેખવામાં આવી છે.
મહાભાગ્યં ચ વિપ્રાણાં માહાત્મ્યં પુસ્તકસ્ય ચ । દુર્ગાદેવ્યાસ્તથા ચોક્તં સત્યસ્ય ચ મહામતે
શાસ્ત્રમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની મહાન સુખસંયોજક ભૂમિકા, ગ્રંથની પવિત્રતા અને દીર્ગા દેવી તથા સત્યની મહત્ત્વતા જણાવવામાં આવી છે, હે વિદ્વાન.
સંક્ષિપ્તં સંવિધાનં ચ ધર્મં સ્ત્રીપુંસયોરપિ । વિભાગં ધર્મદ્યૂતં ચ કથકાનાં ચ શોધનમ્
સ્ત્રી અને પુરુષ બંને માટે લાગુ પડતો ધર્મનો સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ (માર્ગદર્શન), કર્મોના વિભાજનો અને કથાકારોએ અનુસરવાની શુદ્ધિકારી પ્રથાઓ આપી છે.
વૈશ્યશૂદ્રોપચારં ચ સંકીર્ણાનાં ચ સંભવમ્ । આપદ્ધર્મં ચ વર્ણાનાં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં તથા
વૈશ્વ્ય અને શૂદ્રની સેવા કરવાની રીતો, મિલિત જાતિઓનું ઉત્પત્તિકારણ, આકસ્મિક ફરજો અને વર્ણોના પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિઓ દર્શાવવામાં આવી છે.
સંધ્યાવિધિં પ્રેતશુદ્ધિં સ્નાનતર્પણયોર્વિધિમ્ । વૈશ્વદેવવિધિં ચાપિ તથા ભોજ્યવિધિં નૃપ
સંધ્યા પંચાયતની નિયમાવલી, મૃતકોની વિધિને શુદ્ધ કરવા માટેની રીતો, સ્નાન અને તિર્થે દર્શનના સંસ્કારો, વૈશ્વદેવ વિધિ અને રાજાના ભોજનપ્રોટોકોલ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે.
લક્ષણં દન્તકાષ્ઠસ્ય ચરણવ્યૂહમુત્તમમ્ । સંસારગમનં ચૈવ ત્રિવિધં કર્મસમ્ભવમ્
દાંતમંજનની લાકડીની લક્ષણો અને આરામદાયક બેઠકનું યોગ્ય આયોજન કઇ રીતે હવું તે જણાવાયું છે; વિશ્વાસભર્યું જીવન ત્રણ ત્રિપક્ષ છે અને તે કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે.
નૈઃશ્રેયસં કર્મણાં ચ ગુણદોષપરીક્ષણમ્ । દારાણાં લક્ષણં પ્રોક્તં તથા પાત્રપરીક્ષણમ્
ઉત્તમ કલ્યાણ પ્રાપ્તિ માટે કર્મ દ્વારા અવળાં માર્ગો, ગુણદોષની મૂલ્યાંકન રીતો, પત્નીઓના લક્ષણો અને વાસણોની પરીક્ષા અંગે સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
પ્રસૂતિં ચાપિ ગર્ભસ્ય તથા કર્મફલં નૃપ । જાતિધર્માન્કુલધર્માન્વેદધર્માંશ્ચ પાર્થિવ
ગર્ભનું જન્મ અને પ્રસવ અને કર્મફળનું વર્ણન કરાયો છે, સાથે જ વર્ણ, કુટુંબ અને રાજાઓને જાણીતી વૈશ્વિક જવાબદારીઓની કક્ષાઓ પણ લખાયેલ છે.
વૈતાનવ્રતિકાનાં ચ તથાસૌ પ્રોક્તવાન્વિભુઃ । બ્રહ્મા કુરુકુલશ્રેષ્ઠ શંકરાય મહાત્મને
રાજાએ વેદાના વૈતાણા સંસ્થાના નિયમો પણ ઘોષિત કર્યા અને બ્રહ્માએ કુરૂ કુટુંબના શ્રેષ્ઠ અને મહાત્મા શંકરને આ વાતો કહી સુનવ્યાં.
શંકરેણ તથા વિષ્ણોઃ કથિતં કુરુનન્દન । વિષ્ણુનાપિ પુનઃ પ્રોક્તં નારદાય મહીપતે
શંકરે આ બધું કુરુવંશીના વિશ્વના વંશજને કહ્યું; અને નારદને પણ રાજન, વિષ્ણુ વિશે આ વસ્તુઓ કહેવામાં આવી હતી.
નારદાત્પ્રાપ્તવાઞ્છક્રઃ શક્રાદપિ પરાશરઃ । પરાશરાત્તતો વ્યાસો વ્યાસાદપિ મયા વિભો
નરેન્દ્રએ તેનું સ્વીકારણ કર્યું, ત્યાર પછી ઇન્દ્ર (શક્ર)એ ગ્રહણ કર્યું; શક્રમાંથી પરાશર ઉત્પન્ન થયા; પરાશરથી પછી વ્યાસ જન્મ્યા; અને વ્યાસની દ્રARAથી, હરિરાજ, આ મને પ્રાપ્ત થયું છે.
એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તં પુરાણમિદમુત્તમમ્ । શૃણુ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર મત્સકાશાત્પરં હિતમ્
આ રીતે આ ઉત્તમ પુરાણ વારસે પ્રાપ્ત થયું; હે રાજા, તૂં પણ સાંભળ, કારણ કે તે પરમ લાભદાયક અને તપસ્વીઓ માટે કલ્યાણકારી છે.
સર્વાણ્યેવ પુરાણાનિ સંજ્ઞેયાનિ નરર્ષભ । દ્વાદશૈવ સહસ્રાણિ પ્રોક્તાનીહ મનીષિભિઃ
હે મનુષ્યોના શ્રેષ્ઠ, બધાને પુરાણો તેમ જ કહેવાય છે; વડિયાઓએ કહયું છે કે એની સંખ્યા ચોક્કસબદ્ધ રીતે બારસો છે.
પુનર્વૃદ્ધિં ગતાનીહ આખ્યાનૈર્વિવિધૈર્વૃષ । યથા સ્કાન્દં તથા ચેદં ભવિષ્યં કુરુનન્દન
પુનઃ એકવાર, હે કુરુવંશજ, અહીં વધારે વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિની અનેક વાર્તાઓ કહી છે — એમથી સ્કંદ અને શેડ્ધા વાળીવાર્તાઓ પણ વર્ણવાશે.
સ્કાન્દં શતસહસ્રં તુ લોકાનાં જ્ઞાતમેવ હિ । ભવિષ્યમેતદૃષિણા લક્ષાર્દ્ધં સંખ્યયા કૃતમ્
સ્કંદને લાખો લોકવિશ્વો ધરાવનાર ગણવામાં આવે છે; આ ભવિષ્યવાણી દર્શાવતી વાર્તા દ્રષ્ટાએ દસ હજારો અને અડધી હજારોમાં રચી છે.
તચ્છ્રુત્વા પુરુષો ભક્ત્યા ઇદં ફલમવાપ્નુયાત્ । ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિસ્તથા શ્રીશ્ચ ભવન્તિ તસ્ય નિશ્ચિતમ્
જેને ભક્તિના સહારે આ સાંભળે તે તેના ફળે પહોંચે છે: નિશ્ચિત જેનાં ભાગ્ય, વૃદ્ધિ અને વૈભવ તેની તરફ આવશે.
સુમન્તુરુવાચ શૃણુષ્વેદં મહાબાહો પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ । યચ્છ્રુત્વા મુચ્યતે રાજન્પુરુષો બ્રહ્મહત્યયા
સુમંતુ કહે છે: હવે આ પંચ-ચિન્હવાળું મહાબાહુ પુરાણ સાંભળો; તેને સાંભળતાં રાજા કે મનુષ્ય બ્રાહ્મણવિહત્યાનું પાપ પણ મક્ત થાય.
પર્વાણિ ચાત્ર વૈ પઞ્ચ કીર્તિતાનિ સ્વયમ્ભુવા । પ્રથમં કથ્યતે બ્રાહ્મં દ્વિતીયં વૈષ્ણવં સ્મૃતમ્
તે ઉપદેશમાં આત્મા દ્વારા જણાવેલાં પાંચ પ્રકારનાં પર્વો કથિત થયા છે: પ્રથમ બ્રાહ્મ છે, બીજો વૈષ્ણવ કહેવાય.
તૃતીયં શૈવમાખ્યાતં ચતુર્થં ત્વાષ્ટ્રમુચ્યતે । પઞ્ચમં પ્રતિસર્ગાખ્યં સર્વલોકૈઃ સુપૂજિતમ્
ત્રીજું શૈવ નામે ઓળખાય છે, ચોથું ત્રસ્ટ્ર કહે છે અને પાંજમ પ્રતિકાર્ગ કહેવાય છે, જેને સર્વલોકોમાં પૂજ્યતા છે.
એતાનિ તાત પર્વાણિ લક્ષણાનિ નિબોધ મે । સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
હે પિતાજી, આ પર્વો અને તેમનાં લક્ષણો મને સમજાવો: સર્જન અને પુનઃસર્જન, વાયવતીઓ અને મન્વંતર વિશે.