ಕಲ್ಪಾದೌ ಸೃಜತೇ ತಾತ ಅನ್ತೇ ಕಲ್ಪಸ್ಯ ಸಂಹರೇತ್ । ದಿನಂ ತಸ್ಯೇಹ ಯತ್ತಾತ ಕಲ್ಪಾನ್ತಮಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ
ಚಿರಂಜೀವನೆ, ಒಂದು ಕಲ್ಪದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ಆ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪದ ದಿನವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾಂ ತತಸ್ತಸ್ಯ ಕಲ್ಪಸ್ಯ ಶೃಣು ಭಾರತ । ನಿಮೇಷಾ ದಶ ಚಾಷ್ಟೌ ಚ ಅಕ್ಷ್ಣಃ ಕಾಷ್ಠಾ ನಿಗದ್ಯತೇ
ಭರತ, ಆ ಕಲ್ಪದ ಕಾಲಗಣನೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸು: ಹತ್ತು ನಿಷ್ಂಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಂಟು ನಿಷ್ಂಷೆಗಳೂ ಸೇರಿಸಿ ಅಕ್ಷ್ಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು, ಹಾಗೆಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಠ ಎನ್ನುವಣ.
ತ್ರಿಂಶತ್ಕಾಷ್ಠಾಃ ಕಲಾಮಾಹುಃ ಕ್ಷಣಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಮುಹೂರ್ತಮಥ ಮೌಹೂರ್ತಾ ವದನ್ತಿ ದ್ವಾದಶ ಕ್ಷಣಮ್
ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮೂವತ್ತು ಕ್ಷಠಗಳು ಒಂದು ಕಾಲವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತು ಕಾಲಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ; ಮುಹೂರ್ತ ಅಥವಾ ಅದರ ಅರ್ಧವು ಹನ್ನೈದು ಕ್ಷಣಗಳಂತೆ ಪರಿಗಣಸалады.
ತ್ರಿಂಶನ್ಮುಹೂರ್ತಮುದ್ದಿಷ್ಟಮಹೋರಾತ್ರಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ । ಮಾಸಸ್ತ್ರಿಂಶದಹೋರಾತ್ರಂ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಾಸಾವೃತುಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ ಮೂವತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಒಂದು ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಗೊಳ್ಳಕಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಅಂಥ ಮೂವತ್ತೇ ದಿನ-ರಾತ್ರೆಗಳಷ್ಟಿದೆ, ಮತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಗಳಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡಿಸಿದ್ದು ಒಬ್ಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಕ್ರವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಋತುತ್ರಯಮಪ್ಯಯನಮಯನೇ ದ್ವೇ ತು ವತ್ಸರಃ । ಅಹೋರಾತ್ರೇ ವಿಭಜತೇ ಸೂರ್ಯೋ ಮಾನುಷದೈವಿಕೇ
ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಿತುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಅರ್ಧವರ್ಷಗಳು (ಅಯನ) ಇರುತ್ತವೆ; ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ದಿನವೂ-ರಾತ್ರಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾನವರಿಗೂ ದೈವಗಳಿಗೂ ಸಮರೇಖೆಯಾಗಿವೆ.
ರಾತ್ರಿಃ ಸ್ವಪ್ನಾಯ ಭೂತಾನಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಯೈ ಕರ್ಮಣಾಮಹಃ । ಪಿತ್ರ್ಯೇ ರಾತ್ರ್ಯಹನೀ ಮಾಸಃ ಪ್ರವಿಭಾಗಸ್ತು ಪಕ್ಷಯೋಃ
ರಾತ್ರಿ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಿಂತಲೂ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲದ ಜೀವಿಗಳಾ್ಲ್‌ಗಾಗಿ ನಿದ್ರೆಯೆಂದು, ಅವರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಅಲ್ಲದೆ; ದಿವಸವು ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ಸೇರಿದದ್ದು — ತಿಂಗಳು ಚಂದ್ರನ ದ್ವಿ‑ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ.
ಕರ್ಮ ಚೇಷ್ಟಾಸ್ವಹಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಮುಕ್ತಃ ಸ್ವಪ್ನಾಯ ಶರ್ವರೀ । ದೈವೇ ರಾತ್ರ್ಯಹನೀ ವರ್ಷಂ ಪ್ರವಿಭಾಗಸ್ತಯೋಃ ಪುನಃ
ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪಾಕ್ಷ (ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ) ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರಕಾಶ ಪಾಕ್ಷ (ಶುಕ್ಲ) ಸ್ವಪ್ನ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ; ದೈವಿಕ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲೂ ವರ್ಷವು ಮರುಮುನ್ನೂತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ದಿನ ಎಂದು ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಹಸ್ತತ್ರೋದಗಯನಂ ರಾತ್ರಿಃ ಸ್ಯಾದ್ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಸ್ಯ ತು ಕ್ಷಪಾಹಸ್ಯ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಮಹೀಪತೇ
ಸೂರ್ಯೋತ್ತರಗತಿಯಾದರೆ ದಿವಸ; ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದರೆ ರಾತ್ರಿ — ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತೆರೆಯುವಾಗ ಅದು ರಾತ್ರಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಧ್ಯೆ ಆತನ ದಿನವನ್ನು ರಾಜನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಅಳೆ.
ಏಕೈಕಶೋ ಯುಗಾನಾಂ ತು ಕ್ರಮಶಸ್ತನ್ತಿಬೋಧ ಮೇ । ಚತ್ವಾರ್ಯಾಹುಃ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ವರ್ಷಾಣಾಂ ತತ್ಕೃತಂ ಯುಗಮ್
ನಾನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರತಿ ನೂರಿನ ಯುಗಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಂತಿ ತಂತಿ ಹೇಳಿಬರ್ತೇನೆ: ಹೇಸುತ್ತಾರೆ, ಒಟ್ಟು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗವಾದ ಯುಗವು ಪ್ರತಿ ಕಾರ್ಯವು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು.
ತಸ್ಯ ತಾವಚ್ಛತೀ ಸನ್ಧ್ಯಾ ಸನ್ಧ್ಯಾಂಶಶ್ಚ ತಥಾವಿಧಃ । ತ್ರೇತಾ ತ್ರೀಣಿ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಚ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ
ಆ ಯುಗಕ್ಕೆ ನಿಗದಿಯಾದ ಕೆಲವು ಸಂದ್ಯಾಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದು ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿದ್ದಾರೆ.