കല്പാദൌ സൃജതേ താത അന്തേ കല്പസ്യ സംഹരേത് । ദിനം തസ്യേഹ യത്താത കല്പാന്തമിതി കഥ്യതേ
ഹേ സുതാ, ഒരു കല്പത്തിന്റെ എടുത്തുപോക്കിലും അവസാനത്തിലും ലോകങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നു; ഇവിടെ ആ കാലപരിധിയാണ് കല്പദിനമെന്നു വിളിപ്പിക്കുന്നത്.
കാലസംഖ്യാം തതസ്തസ്യ കല്പസ്യ ശൃണു ഭാരത । നിമേഷാ ദശ ചാഷ്ടൌ ച അക്ഷ്ണഃ കാഷ്ഠാ നിഗദ്യതേ
ഭാരതാ, ആ കല്പത്തിന്റെ സമയഗണന കേൾക്കുക: പത്ത് നിമിഷങ്ങളും എട്ട് നിമിഷങ്ങളും ചേർന്ന് ഒരു അക്ഷ്ണം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു, അതനുസരിച്ചു കഷ്ടാമെന്നു പേരായിരിക്കുന്നു.
ത്രിംശത്കാഷ്ഠാഃ കലാമാഹുഃ ക്ഷണസ്ത്രിംശത്കലാഃ സ്മൃതാഃ । മുഹൂര്തമഥ മൌഹൂര്താ വദന്തി ദ്വാദശ ക്ഷണമ്
മൂന്ന് പത്തു കഷ്ടങ്ങൾ ഒരു കാലയാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു, മുപ്പത് കാലകൾ ഒരു ക്ഷണം രൂപമാക്കുന്നു; ഒരു മുഹൂർത്തം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പകുതി പതിമുറടങ്ങിയ ക്ഷണകളെക്കുറിച്ചാണ് പറയുന്നത്.
ത്രിംശന്മുഹൂര്തമുദ്ദിഷ്ടമഹോരാത്രം മനീഷിഭിഃ । മാസസ്ത്രിംശദഹോരാത്രം ദ്വൌ ദ്വൌ മാസാവൃതുഃ സ്മൃതഃ
ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത് മുപ്പത് മുഹൂർത്തങ്ങൾ ദിവാസ്വപ്നം ഒരു ദിവസവും രാത്രിയും ഉണ്ടാകുന്നതിന് തുല്യമാണ്; ഒരുമാസം ഇത്തരത്തിലുള്ള മുപ്പത് ദിനരാത്രികളാണ്, മാസങ്ങൾ കൂട്ടികളായി ഒരുകാലചക്രം പൂർത്തിയാവാൻ മുന്നേറുന്നു.
ഋതുത്രയമപ്യയനമയനേ ദ്വേ തു വത്സരഃ । അഹോരാത്രേ വിഭജതേ സൂര്യോ മാനുഷദൈവികേ
ഒരു വർഷത്തിൽ മൂന്നു കാലങ്ങളും രണ്ടു അർദ്ധവർഷങ്ങളും (അയനം) ഉണ്ട്; മനുഷ്യർക്കും ദേവന്മാർക്കും സൂര്യന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽപ്രകാരം പകലും രാത്രിയും വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു.
രാത്രിഃ സ്വപ്നായ ഭൂതാനാം ചേഷ്ടായൈ കര്മണാമഹഃ । പിത്ര്യേ രാത്ര്യഹനീ മാസഃ പ്രവിഭാഗസ്തു പക്ഷയോഃ
രാത്രി ജീവികളുടെ ഉറക്കത്തിനും അവരുടെ കര്‍മ്മങ്ങളുടെ പ്രഭാവത്തിനും നിര്‍ത്തിയതാണ്; ദിവസം പിതൃത്തന്തുക്കേട് — മാസം രണ്ട് ചന്ദ്രപക്ഷങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്ന്.
കര്മ ചേഷ്ടാസ്വഹഃ കൃഷ്ണഃ മുക്തഃ സ്വപ്നായ ശര്വരീ । ദൈവേ രാത്ര്യഹനീ വര്ഷം പ്രവിഭാഗസ്തയോഃ പുനഃ
കൃഷ്ണപക്ഷം കര്‍മ്മത്തിന്റെയും പരിശ്രമത്തിന്റെയും കാലമാണ്, ശുക്ലപക്ഷം സ്വപ്നാന്തരത്തിലേക്കും മോക്ഷത്തിനും വേണ്ടതാണ്; ദൈവീയ കണക്കിലും ഒരു വര്‍ഷവും അതേ വിധം വീണ്ടും രാത്രിയിലേയും ദിനത്തിലേയും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നതാണ്.
അഹസ്തത്രോദഗയനം രാത്രിഃ സ്യാദ്ദക്ഷിണായനമ് । ബ്രാഹ്മസ്യ തു ക്ഷപാഹസ്യ യത്പ്രമാണം മഹീപതേ
സൂര്യൻ ഉയർന്നു പോയാൽ ദിവസം; താഴേയ്ക്ക് പോയാൽ രാത്രി — ദക്ഷിണദിശാ ഗമനം ആയപ്പോൾ അത് രാത്രി ആണ്. ബ്രാഹ്മണന്റെ ദിവസത്തെ കുറിച്ചാൽ രാജാവിന്റെ നിർണ്ണയം അനുസരിച്ചാണ് അതിനെ അളക്കേണ്ടത്.
ഏകൈകശോ യുഗാനാം തു ക്രമശസ്തന്തിബോധ മേ । ചത്വാര്യാഹുഃ സഹസ്രാണി വര്ഷാണാം തത്കൃതം യുഗമ്
നിന്റെ മുന്നിലേക്ക് ഞാൻ നൂറ്റൊന്നൊപ്പമുള്ള ഓരോ യുന്നതിന്റെയും നൂലികൊണ്ട് കേവലം പടി പടിയായി പഠിപ്പിച്ചുതരും: ഭാഷയിൽ പറയുന്നു ഒരു യുഗം നാലായി വിഘടിച്ച പ്രതിഭാസം ആയിരുന്നു, ഓരോന്നും ആയിരം വര്‍ഷങ്ങളുള്ളത്.
തസ്യ താവച്ഛതീ സന്ധ്യാ സന്ധ്യാംശശ്ച തഥാവിധഃ । ത്രേതാ ത്രീണി സഹസ്രാണി വര്ഷാണി ച വിദുര്ബുധാഃ
അതു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടുണ്ടാകുന്ന sandhyകൾക്കും അവയുടെ ഭാഗങ്ങൾക്കുമായി നിശ്ചിതൊരു സംഖ്യയുണ്ട്; യജ്ഞത്രേതയിൽ സജ്ഞാനികളായ മരങ്ങൾ മൂന്ന് സമയം ആയിരം വര്‍ഷങ്ങളാണെന്ന് അറിയുന്നു.