नारदात्प्राप्तवाञ्छक्रः शक्रादपि पराशरः । पराशरात्ततो व्यासो व्यासादपि मया विभो
नारदाने हे ग्रहण केले, नंतर इन्द्राने (शक्‍राने) ते ग्रहण केले; शक्रापासून पराशर, पराशरापासून वेदव्यास; आणि वेदव्यासापासून, हे राजांनो, मला हे मिळाले.
एवं परम्पराप्राप्तं पुराणमिदमुत्तमम् । शृणु त्वमपि राजेन्द्र मत्सकाशात्परं हितम्
अशाप्रकारे हा उत्तम पुराण पुरुषपरंपरेने प्राप्त झाला आहे; ऐका, हे राजांनो, तुम्हालाही ऐकावे — कारण हे अत्यंत हितकारक आहे आणि साधकांसाठी लाभदायक आहे.
सर्वाण्येव पुराणानि संज्ञेयानि नरर्षभ । द्वादशैव सहस्राणि प्रोक्तानीह मनीषिभिः
हे मानवमात्रांनो सर्व पुराणं असेच म्हणावी लागतात; विद्वान माणसांनी सांगितले आहे की त्यांची संख्या नेमकी बाराशे शंभर आहे.
पुनर्वृद्धिं गतानीह आख्यानैर्विविधैर्वृष । यथा स्कान्दं तथा चेदं भविष्यं कुरुनन्दन
पुन्हा एकदा, हे कुरु वंशाचे वंशज, इथे वृद्धी व वृद्धीची अनेक कथासंग्रहणी सांगितली आहे — असे करून स्कंद व तसेच शेद्हही कथित होतील.
स्कान्दं शतसहस्रं तु लोकानां ज्ञातमेव हि । भविष्यमेतदृषिणा लक्षार्द्धं संख्यया कृतम्
स्कंदाला शंभर हजार लोकसर्ग माहित आहे; हे भविष्यवाणीलेखन द्रष्ट्याने दहा हजारगुण व अर्ध्याहजार रूपात रचले आहे.
तच्छ्रुत्वा पुरुषो भक्त्या इदं फलमवाप्नुयात् । ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा श्रीश्च भवन्ति तस्य निश्चितम्
हे भक्तिपूर्वक ऐकले तर व्यक्तीला त्याचे फळ प्राप्त होते: निःसंदेह त्याला समृद्धि, वृद्धी आणि वैभव प्राप्त होईल.
सुमन्तुरुवाच शृणुष्वेदं महाबाहो पुराणं पञ्चलक्षणम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते राजन्पुरुषो ब्रह्महत्यया
सुमन्तु म्हणाला: ऐका आता हा पाच चिह्नांचा महाबाहु पुराण; हे ऐकून राजा वा सामान्य माणूसही ब्राह्मणहत्येच्या पापापासून मुक्त होतो.
पर्वाणि चात्र वै पञ्च कीर्तितानि स्वयम्भुवा । प्रथमं कथ्यते ब्राह्मं द्वितीयं वैष्णवं स्मृतम्
आत्मजन्मानं म्हणाले गेले त्या परंपरेत पाच प्रकारचे पर्व वर्णिले आहेत: प्रथम ब्राह्म, दुसरे वैष्णव म्हणतात.
तृतीयं शैवमाख्यातं चतुर्थं त्वाष्ट्रमुच्यते । पञ्चमं प्रतिसर्गाख्यं सर्वलोकैः सुपूजितम्
तिसरे शैव असे नाविले गेले, चौथे त्वष्टा म्हणतात, आणि पाचवे प्रतिसर्ग नावाने जगभऱ्‍यात पूज्य आहे.
एतानि तात पर्वाणि लक्षणानि निबोध मे । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च
हे पित्यांनो, हे पर्व आणि त्यांची चिन्हे माझी स्पष्ट करा: सृष्टी आणि पुनर्सृष्टी, कुलपरंपरा आणि मन्वंतर हे सांग.
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । चतुर्दशभिर्विद्याभिर्भूषितं कुरुनन्दन
हे पुराण राजवंशाची वंशमर्यादा कथन करते आणि पाच प्रधान लक्षणे धारण करते; ते चौदह विद्याशाखांनी अलंकृत आहे व कुरुवंशाच्या वंशजाला संबोधले आहे.
अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश
चतुर्लिंगा म्हणजे वेद; मीमांसा व न्याय त्यांचे विस्तृत विवेचन करतात. हे पुराण धर्मशास्त्र आहे, आणि चौदाह विद्याशाखा एकत्र ज्ञान म्हणतात.
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव ताः
आयुर्वेद, धनुर्वेद आणि गांधर्व ही तिन्ही कलाः; अर्थशास्त्र हे चौथे — अशा प्रकारे हे अठराविध ज्ञानमाला मोजली जाते.
प्रथमं कथ्यते सर्गो भूतानामिह सर्वशः । यच्छ्रुत्वा पापनिर्मुक्तो याति शान्तिमनुत्तमाम्
प्रथम सर्व प्राण्यांची सृष्टी (सर्ग) वर्णिली असते; हे ऐकून मनुष्य पापमुक्त होतो आणि परम शांति प्राप्त करतो.
जगदासीत्पुरा तात तमोभूतमलक्षणम् । अविज्ञेयमतर्क्यं च प्रसुप्तमिव सर्वशः
प्राचीन काळी जग अंधारात होते, रूपविरहित आणि अस्पष्ट; सर्व वस्तू जणू अनुत्थित अवस्थेत होत्या, सामान्य विवेकाच्या पलीकडे आणि अज्ञेय.
ततः स भगवानीशो ह्यव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतानि वृत्तौजाः प्रोत्थितस्तमनाशनः
तेव्हा ईश्वर, परम सत्ता, अव्यक्ताने हे व्याहित घडविले: महाभौतिके क्रमाने उत्पन्न झाल्या, प्राथमिक अंधार ज्वलित करून नष्ट झाल्या.
योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एष स्वयमुत्थितः
जे इंद्रियांमध्ये सर्वोपरि आहे, अकल्पनीय, सूक्ष्म, अव्यक्त आणि शाश्वत — सर्व प्राण्यांत व्यापलेले, विचाराच्या पलीकडे — तेच आत्मा स्वतः उदयाला आले.
योऽसौ षड्विंशको लोके तथा यः पुरुषोत्तमः । भास्करश्च महाबाहो परं ब्रह्म च कथ्यते
जो जगात षट्विंशत्त्वचार आहे, माणसांत श्रेष्ठ; महाबाहो, त्याचे वर्णन सूर्य आणि परम ब्रह्म म्हणून केले आहे.
सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अत एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्
'देह' म्हणुन ओळखला गेलेला, त्याच्यापासून अनेक प्रकारची जीवांची उत्पत्ती झाली; प्रथम सृष्टीत त्याने त्यांचे जीवनशक्ती त्यात प्रक्षेपित केली.
यस्मादुत्पद्यते सर्वं सदेवासुरमानुषम् । बीजं शुक्रं तथा रेत उग्रं वीर्यं च कथ्यते
ज्यापासून सर्व — देव, असुर आणि मानव — जन्म घेतात: बीज (बीज), शुक्र (शुक्र), तेजस्वी वीर्य (रेठा) आणि वीज (वीर्य) असे नामकरण झाले.
वीर्यस्यैतानि नामानि कथितानि स्वयम्भुवा । तदण्डमभवद्धैमं ज्वालामालाकुलं विभो
स्वजन्म्याने वीर्याला जे नावे अर्पण केली ती अशी होती: त्या बियाणापासून मोठा ज्वाला उठला, ज्याने अग्नींच्या माळीसारखा तीव्र प्रवाह घालून टाकला.
यस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । सुरज्येष्ठश्चतुर्वक्त्रः परमेष्ठी पितामहः
जेव्हा स्वतः ब्रह्माने तसे जाणले, तेव्हा त्याला सर्व जगांचा आजी-मामा म्हटले गेले — चार मुखांचा देवांमध्ये ज्येष्ठ, सर्वात मोठा मान्य पिता.
क्षेत्रज्ञः पुरुषो वेधाः शम्भुर्नारायणस्तथा । पर्यायवाचकैः शब्दैरेव ब्रह्मा प्रकीर्त्यते
तो क्षेत्रज्ञ, पुरुष, भेदक या नावांनी ओळखला जातो; तसेच शंभु आणि नारायण — या परस्पर वापरल्या जाणा-या पदांनी ब्रह्माची घोषणा होते.
सदा मनीषिभिस्तात विरञ्चिः कञ्जजस्तथा । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
तज्ञांनी त्याला नेहमी वीराञ्चि व कमलज असे संबोधिले; जलांना नार म्हणतात, आणि खरं तर जल मानवांचे पुत्रसम आहेत.
ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः । अरमित्येव शीघ्राय नियताः कविभिः कृताः
ही आधीपासून दर्शविलेली नावे पुढे नारायण म्हणून स्मरली गेली; कवींनी त्याला लवकरच अरम हा उपनाव देऊन सुसज्ज केले.
आप एवार्णवीभूत्वा सुशीघ्रास्तेन ता नराः । यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम्
जलांप्रमाणे, जे प्रबळ नद्या झाल्या, ते मनुष्य लवकरच त्या अवस्थेपर्यंत पोचले — कारण ते अघोषित, अनंत आणि असण्य-अनसण्याच्या स्वरूपाशी संबंधित होते.
तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्त्यते । एवं स भगवानण्डे तत्त्वमेव निरूप्य वै
ज्या व्यक्तीचा अशा प्रकारे जगात उदय झाला ती ब्रह्मण म्हणून स्तुत केली जाते; त्याचप्रमाणे प्रभूने विश्वांंड्यात त्या तत्त्वाचे स्पष्टीकरण केले.
ध्यानमास्थाय राजेन्द्र तदण्डमकरोद्द्विधा । शकलाभ्यां च राजेन्द्र दिवं भूमिं च निर्ममे
ध्यानाने प्रेरित होऊन राजाने त्या बियाण्याला दोन भाग केले; त्या विभागांमुळे राजाने स्वर्ग आणि पृथ्वी अक्षय केली.
अन्तर्व्योम दिशश्चाष्टौ वारुणं स्थानमेव हि । ऊर्ध्वं महान्गतो राजन् समन्ताल्लोकभूतये
आठ आंतरिक्ष आणि दिशाप्रवाह आहेत; वरुण आपला स्थानावर स्थापन आहेत — उर्ध्व दिशेने महान पुढे गेला, जगाभोवती आवळून त्याच्या अस्तित्वाची व्यवस्था केली.
महतश्चाप्यहंकारस्तस्माच्च त्रिगुणा अपि । त्रिगुणा अतिसूक्ष्मास्तु बुद्धिगम्या हि भारत
महान व्यक्तीतून अहंकारही उत्पन्न झाला; म्हणून तीन गुण आहेत — हे तीन गुण अत्यंत सूक्ष्म आहेत आणि केवळ विवेकी बुद्धिनेच समजतात, हे भरण्यात ओ भरत.