अथर्ववेदो राजेन्द्र मुखाच्चाप्युत्तरान्नृप । ऋषिश्चापि तथा राजञ्छौनको लोकपूजितः
राजाच्या मुखापासून अथर्ववेदही उद्भवला; राजाच्या मुखापासून उत्तरेकडचा वेद प्रकट झाला; त्या मुखापासून एक ऋषीदेखील जन्मला — अशा प्रकारे लोकांनी त्या राजाची कणठिका पूजली.
यत्तन्मुखं महाबाहो पञ्चमं लोकविश्रुतम् । अष्टादशपुराणानि सेतिहासानि भारत
ते ओजस्वी मुख पाचव्या स्थानी जगप्रसिद्ध शास्त्रांमध्ये नामवंत ठरले; त्यातून अठरा पुराणे आणि भारताच्या इतिहासाची उत्पत्ती झाली.
निर्गतानि ततस्तस्मान्मुखात्कुरुकुलोद्वह । तथान्याः स्मृतयश्चापि यमाद्या लोकपूजिताः
त्या मुखातून कुरुकुल आणि तत्समान वंशही प्रवाहित झाले; तसेच इतर स्मरणात असलेली ग्रंथश्रृंखला आणि यमापासून सुरू होणारे सर्व नियम, जे जगाने पूजले, ते उत्पन्न झाले.
ततः स भगवान्देवो द्विधा देहमकारयत् । द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत्
मग त्या प्रभूंनी आपले शरीर द्विविध रीतीने निर्माण केले; स्वतःचे विभाजन करून त्यांनी आपल्या अर्ध्या भागातून पुरुषाचे रूप ग्रहण केले.
अर्धेन नारी तस्यां च विराजमसृजत्प्रभुः । तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट्
इतर अर्ध्यापासून त्यांनी आतल्या त्या अर्ध्यात तेजस्वी स्त्रीची रचना केली; तपसाच्या उष्णतेने निर्मित होऊन ते स्वयंपण सर्वव्यापी महापुरुष ठरले.
स चकार तपो राजन्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । पतीन्प्रजानामसृजन्महर्षीनादितो दश
त्याने तपश्चर्या करून अनेक प्रकारचे संतती निर्माण केली; पती आणि प्रजासोत्पन्न केले, व पहाटेच त्याच्यापासून दहा महान ऋषी जन्मले.
नारदं च भृगुं तात कं प्रचेतसमेव हि । पुलहं क्रतुं पुलस्त्यं च अत्रिमङ्गिरसं तथा
त्यामध्ये नारद आणि भृगु होते, तसेच ताटाका आणि प्रजापतीही; पुलाह, क्रतू आणि पुलस्त्य; अत्रिमान व अंगिरस् यांचाही समावेश होता.
मरीचिं चापि राजेन्द्र योऽसावाद्यः प्रजापतिः । एतांश्चान्यांश्च राजेन्द्र असृजद् भूरितेजसः
तेवैरीचि देखील, हे भरत, या पूर्वजांपैकी एक होता; या तसेच इतर प्राणी महाबली-प्रख्यात राजाने सृष्टी केली.
अथ देवानृषीन्दैत्यान्सोऽसृजत्कुरुनन्दन । यक्षरक्षः पिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान्
नंतर त्या राजाने देव, मुनि आणि असुर निर्मित केले, तसेच यक्ष, राक्षस व पिशाच सारखे जीव, गंधर्व, अप्सरा आणि असुर लोकही उभारले.
मनुष्याणां पितॄणां च सर्पाणां चैव भारत । नागानां च महाबाहो ससर्ज विविधान्गणान्
त्याने मनुष्य व पूर्वज, सर्प आणि — हे महाबाहू भरत — विविध नागवर्गही तयार केले — अशा प्रकारे तो विविध दल निर्माण करीत गेला.
क्षणरुचोऽशनिगणान्रोहितेन्द्रधनूंषि च । धूमकेतूंस्तथा चोल्का निर्याताञ्ज्योतिषां गणान्
त्यावेळी सूर्याने वेगवान ज्वलनशील प्राणी, धनुर्धारी योद्धा, धूरध्वज वाहक आणि प्रकाशवाहक — तेजस्वी जीवांची संमवेत व्यवस्था उत्पन्न केली.
मनुष्यान्किन्नरान्मत्स्यान्वराहांश्च विहङ्गमान् । गजानश्वानथ पशून्मृगान्व्यालांश्च भारत
तिथे मनुष्य, किन्नरासारखे लोक, मासे, वर्‍ह, पंखधारी पक्षी होते; तसेच हत्ती, घोडे व इतर प्राणी, हरिण आणि सर्प भरतमध्ये आढळत होते.
कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकालिक्षकमत्कुणान् । सर्वं च दंशमशकं स्थावरं च पृथग्विधम्
किडे, किटक आणि उडणारे प्राणी, खणारे व चढणारे उपस्थित झाले; सर्व चावण, तेच कोकडणारे प्राणी आणि अनेक प्रकारचे अचल जीवही होते.
एवं स भास्करो देवः ससर्ज भुवनत्रयम् । येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम्
अशी देव भास्कराने तीन लोकांची सृष्टि केली; या विविध प्राण्यांना कोणत्या कारणांनी जन्म मिळाला ते मी येथे सांगेन.
कथयिष्यामि तत्सर्वं क्रमयोगं च जन्मनि । गजा व्याला मृगास्तात पशवश्च पृथग्विधाः
मी सर्व काही क्रमवार व जन्माशी निगडीत पद्धतीने म्हणेन: येथे हत्ती, सर्प, हरिण आणि इतर भिन्न प्रकारचे प्राणी आहेत.
पिशाचा मानुषास्तात रक्षांसि च जरायुजाः । द्विजास्तु अण्डजाः सर्पा नक्रा मत्स्याः सकच्छपाः
तेथे भूत आणि पिशाच होते, नंतर जोडप्यांमधून जन्मलेले मनुष्य व राक्षस; द्विज काही अंड्यातून जन्मले, सर्प, मगर, माशे व कासव.
एवंविधानि यानीह स्थलजान्यौदकानि च । स्वेदजं दंशमशकं यूकालिक्षकमत्कुणाः
अशाप्रकारे भुईपासून जन्मलेले स्थलीय व जलीय जीव होते; तसेच घामापासून उत्पन्न झालेले, चावण-डंख करणारे प्राणी, खणारे व चढणारे प्राणी होते.
ऊष्मणा चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् । उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः
उष्णतेतूनही इतर जे काही अशी वस्तू आहेत त्यांची निर्मिती झाली: सर्व वहातीत न घालवणारी वनस्पती, बियाण्यांमधून उगवणारी, बूट व मुळे पेरणारी.
ओषध्यः फलपाकान्ता नानाविधफलोपगाः । अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः
औषधी वनस्पती, ज्या फळ झडतात, अनेकप्रकारची फळधारक जाति व ज्या फुल न पडता पण फळ देतात — या सर्वांना वनाचे वृक्षमान म्हणून स्मरणात ठेवले जाते.
पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः । गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः
फुलणारी व फळधारक वृक्ष अशी ओळखली जातात; तसेच विविध प्रकारची ढेरावती खाचाखुर्ची झुडूपे व गवतपिकांचा कुटुंबही तसेच गणले जाते.
बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च । तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना
बीज आणि कंदसदृश मूळे आघाडीची कोंब अथवा अंकुरासारखी आहेत, व वाकलेली कुंडलाकार शेंगा त्यांची विणलेली दंडिका आहेत; अनेक रूपे अंधारात गुंडाळलेली असतात आणि ती कर्मांचे कारण बनतात.
अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः । एतावत्यस्तु गतयः प्रोद्भूताः कुरुनन्दन
ती अंतर्बुद्धी बनून आनंद-दुःखाची साथ घेऊन उभरतात; अशाच बहुविध धर्ती तयार झालेत, हे कुरुवंशीया.
तस्माद्देवाद्दीप्तिमन्तो भास्कराच्य महात्मनः । घोरेऽस्मिंस्तात संसारे नित्यं सततयायिनि
म्हणूनच देव, महान सूर्यासारखे तेजस्वी, त्या भयंकर लोकात वसतात; ते या सतत वाहणाऱ्या सृष्टिचक्रातून अखंड तेजाने प्रकाशमान राहतात.
एवं सर्वं स सृष्ट्वेदं राजँल्लोकगुरुं परम् । तिरोभूतः स भूतात्मा कालं कालेन पीडयन्
अशाप्रमाणे त्याने हा संपूर्ण जग निर्माण केले आणि लोकांचा परमाचारी गुरु झाला; तो आत्म्यांतून अंतर्ज्ञान म्हणून संबंध करतो आणि काळाद्वारेच काळाला पीडित करतो.
यदा स देवो जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति
जेव्हा तो देव जागा असतो तेव्हा जग आपल्या कार्यात व्यस्त असते; जेव्हा शांत आत्मा झोपतो तेव्हा सर्व वस्तू मागे सरकून बंद पडतात.
तस्मिन्स्वपिति राजेन्द्र जन्तवः कर्मबन्धनाः । स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति
त्या सम्राटाच्या झोपेत प्राण्यांना कर्मांनी बंधलेलेले भेटतात; त्यांच्या कर्मांची गत थांबते आणि मन सुस्तीच्या अवस्थेत पडते.
युगपत्तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन्महात्मनि । तदायं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति भारत
जेव्हा तो महात्मा लयस्थ होतो तेव्हा सर्व एकत्र वितळून निघून जातात; मग सर्व प्राण्यांची आत्मा आनंदमय निद्रेत विश्रांती घेते, हे भरत.
तमो यदा समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः । न नवं कुरुते कर्म तदोत्क्रामति मूर्तितः
जेव्हा इंद्रियं अंधकारात दीर्घकाळ रुंजी घालतात तेव्हा ती नव्या कर्मांचे ביצन करत नाहीत; शरीरधर नवीन कर्म स्वीकारत नाही.
यदाहंमात्रिको भूत्वा बीजं स्थास्नु चरिष्णु च । समाविशति संसृष्टस्तदा मूतिं विमुञ्चति
जर मी, फक्त एका बीज रूपात राहिला आणि बीज म्हणून अचल असेल व भ्रमण करीन, तर निर्मित जग जेव्हा माझ्यामध्ये प्रविष्ट होईल तेव्हा मी मोक्ष सोडून देईन.
एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्वं जगत्प्रभुः । संजीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः
अशा प्रकारे जगाचा स्वामी जागरण आणि निद्रेतून सर्व वस्तूंना वारंवार जीवदान देतो आणि अविरतपणे त्यांना परत घेतो.