ਨਾਰਦਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਞ੍ਛਕ੍ਰਃ ਸ਼ਕ੍ਰਾਦਪਿ ਪਰਾਸ਼ਰਃ । ਪਰਾਸ਼ਰਾਤ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਸੋ ਵ੍ਯਾਸਾਦਪਿ ਮਯਾ ਵਿਭੋ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਵਿਆਸ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਵਂ ਪਰਮ੍ਪਰਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਮਿਦਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਮਪਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਪਰਂ ਹਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਪੁਰਾਣ ਇਕਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੁਣੋ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਤਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਸਂਜ੍ਞੇਯਾਨਿ ਨਰਰ੍षਭ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨੀਹ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ, ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣ ਇੰਝ ਹੀ ਕਹਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਹੈ।
ਪੁਨਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਂ ਗਤਾਨੀਹ ਆਖ੍ਯਾਨੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵृष । ਯਥਾ ਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਤਥਾ ਚੇਦਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਥੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਧਾ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਲੋਕਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਤਮੇਵ ਹਿ । ਭਵਿष੍ਯਮੇਤਦृषਿਣਾ ਲਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਕृਤਮ੍
ਸਕੰਦ ਦਾ ਜਾਣਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ-ਬਰਗਾਂ ਵਰਗ ਹੈ; ਇਹ ਭਵਿੱਖ-ਕਥਾ ਦਰਸ਼ਕ ਨੇ ਦਸ਼ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੈ।
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪੁਰੁषੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਇਦਂ ਫਲਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ऋਦ੍ਧਿਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍
ਇਹ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਸ਼ृਣੁष੍ਵੇਦਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਰਾਜਨ੍ਪੁਰੁषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਯਾ
ਸੁਮੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਇਹ ਪੰਜ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਭਾਰਤ-ਪੁਰਾਣ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਚਾਹੇ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਦਮੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਚਾਤ੍ਰ ਵੈ ਪਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ । ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਸ ਪਰੰਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਜਾਤ ਨੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਵ ਵਰਣੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਾ (ਪਰਵ), ਦੂਜਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤृਤੀਯਂ ਸ਼ੈਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਞ੍ਚਮਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਾਖ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕੈਃ ਸੁਪੂਜਿਤਮ੍
ਤੀਜਾ ਸ਼ੈਵ ਨਾਮੀ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਤਵਸ਼ਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ।
ਏਤਾਨਿ ਤਾਤ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ
ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮੇਨੂੰ ਇਹ ਪਰਵ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸੋ: ਸਰਜਨਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਰਜਨਾ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁਵੰਤਰ।
ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਭਿਰ੍ਭੂषਿਤਂ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ
ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਲਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਢਾਂਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾ ਮੀਮਾਂਸਾ ਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਃ । ਪੁਰਾਣਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯੇਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਚਾਰ ਲਿੰਬ ਵੈਦ ਹਨ; ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਨਿਆਏ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੋ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ । ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ੈਵ ਤਾਃ
ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਤਿੰਨ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ; ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਚੌਥੀ ਹੈ — ਇਹਨਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਾਪਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਨੁਤ੍ਤਮਾਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ (ਸਰਗ) ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦਾਸੀਤ੍ਪੁਰਾ ਤਾਤ ਤਮੋਭੂਤਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਅਵਿਜ੍ਞੇਯਮਤਰ੍ਕ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਮਿਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਹੁਣੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ; ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਹਦ ਸੁੰਨ, ਆਮ ਨਿਰਣਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਣਵਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤਤਃ ਸ ਭਗਵਾਨੀਸ਼ੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਨਿਦਮ੍ । ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਵृਤ੍ਤੌਜਾਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਤਮਨਾਸ਼ਨਃ
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਅਅਵਿਕਾਰ ਅਵਯਵ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ: ਮਹਾ ਤੱਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਠੇ, ਮੂਲ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
ਯੋऽਸਾਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋऽਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਯੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ ਏष ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਘਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਤੀ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਵਿਕਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ — ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਦਮਾਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ — ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਭਰੀ।
ਯੋऽਸੌ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਕੋ ਲੋਕੇ ਤਥਾ ਯਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ । ਭਾਸ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ; ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋऽਭਿਧ੍ਯਾਯ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਅਤ ਏਵ ਸਸਰ੍ਜਾਦੌ ਤਾਸੁ ਵੀਰ੍ਯਮਵਾਸृਜਤ੍
ਉਸਨੂੰ ‘ਸਰੀਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਯਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ । ਬੀਜਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਥਾ ਰੇਤ ਉਗ੍ਰਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ — ਦੇਵ, ਦੈਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ — ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬੀਜ (ਬੀਜ), ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਅੰਡ), ਤੇਜਸ ਕੇ ਅੰਕੜੇ (ਰੇਟਾ), ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਵੀਰਯ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਥਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ । ਤਦਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ਧੈਮਂ ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲਾਕੁਲਂ ਵਿਭੋ
ਉਹ ਨਾਮ ਆਤਮਾ-ਨਿਰਜਾਤ ਵਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ: ਉਸ ਬੀਜ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਰੀ।
ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਜਜ੍ਞੇ ਸ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ । ਸੁਰਜ੍ਯੇष੍ਠਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਮੇष੍ਠੀ ਪਿਤਾਮਹਃ
ਜਦੋਂ ਸਵੈ-ਜਾਣਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੁਦ ਏਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਾਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ — ਚਾਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ, ਮਹਾਨ ਸਤਿਕਾਰੀ ਪਿਤਾ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪੁਰੁषੋ ਵੇਧਾਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਤਥਾ । ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨਹਾਰ, ਪੁਰੁਸ਼, ਰੇਸ਼ ਭੇਦੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਭਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਦਾ ਮਨੀषਿਭਿਸ੍ਤਾਤ ਵਿਰਞ੍ਚਿਃ ਕਞ੍ਜਜਸ੍ਤਥਾ । ਆਪੋ ਨਾਰਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਆਪੋ ਵੈ ਨਰਸੂਨਵਃ
ਸਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀਰਾਂਚਿ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜ ਸਿਆਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
ਤਾ ਯਦਸ੍ਯਾਯਨਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਰਮਿਤ੍ਯੇਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਯ ਨਿਯਤਾਃ ਕਵਿਭਿਃ ਕृਤਾਃ
ਉਹ ਨਾਮ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਯਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਅਰਮਾ ਨਾਂ ਰਚ ਲਿਆ।
ਆਪ ਏਵਾਰ੍ਣਵੀਭੂਤ੍ਵਾ ਸੁਸ਼ੀਘ੍ਰਾਸ੍ਤੇਨ ਤਾ ਨਰਾਃ । ਯਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ — ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਨਿਤਾ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕਾਰਨ ਸੀ।
ਤਦ੍ਵਿਸृष੍ਟਃ ਸ ਪੁਰੁषੋ ਲੋਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਏਵਂ ਸ ਭਗਵਾਨਣ੍ਡੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਵੈ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਢਿੱਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਵਸਤਾ ਕੀਤੀ।
ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਾਯ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਦਣ੍ਡਮਕਰੋਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸ਼ਕਲਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਦਿਵਂ ਭੂਮਿਂ ਚ ਨਿਰ੍ਮਮੇ
ਧਿਆਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; ਉਹ ਵੰਡਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯੋਮ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾष੍ਟੌ ਵਾਰੁਣਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਹਿ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮਹਾਨ੍ਗਤੋ ਰਾਜਨ੍ ਸਮਨ੍ਤਾਲ੍ਲੋਕਭੂਤਯੇ
ਅੱਠ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ; ਵਾਰੇਣਾ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੈ — ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਲਈ ਘੇਰਿਆ।
ਮਹਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਹਂਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਅਪਿ । ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਗਮ੍ਯਾ ਹਿ ਭਾਰਤ
ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਉਭਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬੜੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਵਿਭੇਦਕ ਬੁੱਧਿ ਨਾਲ ਹੀ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ।