అథర్వవేదో రాజేన్ద్ర ముఖాచ్చాప్యుత్తరాన్నృప । ఋషిశ్చాపి తథా రాజఞ్ఛౌనకో లోకపూజితః
రాజవీరుని ముఖదర్శనమ నుంచి ఆథర్వవేదం కూడా ప్రసారమైంది; అదే మహారాజుని ముఖం నుంచి ఉత్తరవేదం పుట్టింది; ఆ ముఖనుంచి ఒక ఋషి కూడా జన్మించాడు — అందుచేత ప్రజలు రాజుని స్థంభమును పూజించీ.
యత్తన్ముఖం మహాబాహో పఞ్చమం లోకవిశ్రుతమ్ । అష్టాదశపురాణాని సేతిహాసాని భారత
ఆ సహస్రశక్తిమంతుడైన ముఖం ప్రపంచప్రసిద్ధశాస్త్రాల్లో ఐదవంగా ఖ్యాతి పొందింది; దానినుంచి పద్దెనిమిది పురాణాలు మరియు భారతకథనాల ఏకైక ఉద్భవమైంది.
నిర్గతాని తతస్తస్మాన్ముఖాత్కురుకులోద్వహ । తథాన్యాః స్మృతయశ్చాపి యమాద్యా లోకపూజితాః
ఆ ముఖం నుంచి కురు వంశం మరియు ఇతర సంప్రదాయ కులాలు ప్రవహించాయి; అలాగే ఇతర గుర్తింపుచేసిన గ్రంథాలు మరియు యమతో మొదలయ్యే నియమావళులు ప్రపంచమునందుకు గౌరవించబడ్డవి.
తతః స భగవాన్దేవో ద్విధా దేహమకారయత్ । ద్విధా కృత్వాత్మనో దేహమర్ధేన పురుషోఽభవత్
తర్వాత ఆ భగవానుడు రెండు రకాలుగా తన శరీరాన్ని రూపుదిద్దాడు; తనను విభజించి అతడు తనలోని ఒక సగంతో పురుషుడుగా అయినాడు.
అర్ధేన నారీ తస్యాం చ విరాజమసృజత్ప్రభుః । తపస్తప్త్వాసృజద్యం తు స స్వయం పురుషో విరాట్
ఇతర సగం నుంచి ఆయనే అరు భాగంలో ప్రకాశించే ఒక స్త్రీను సృష్టించాడు; తపస్య ఉష్ణత వల్ల సృష్టింపబడి, ఆయన స్వయంగా మహా ప రుషుడయ్యాడు.
స చకార తపో రాజన్సిసృక్షుర్వివిధాః ప్రజాః । పతీన్ప్రజానామసృజన్మహర్షీనాదితో దశ
ఆ మహారాజుడు తపస్సు చేయించి అనేకవిధ సంతానాలను సృష్టించాడు: భార్యలు, ప్రజల్ని ఉత్పత్తి చేసాగాను, ప్రారంభంలో దాడి ఘనమయ మహర్షులైన పది జన్మించినారు.
నారదం చ భృగుం తాత కం ప్రచేతసమేవ హి । పులహం క్రతుం పులస్త్యం చ అత్రిమఙ్గిరసం తథా
అందులోనుంచి నారదుడు, భృగువు ఉన్నారు, తాటకా కూడా, నిజముగా ప్రత్యోజకుడు; పులాహ, క్రతు, పలస్త్య; ఆట్రిమాన్ మరియు అంగీరాసులు కూడా వారిలో గణించబడ్డారు.
మరీచిం చాపి రాజేన్ద్ర యోఽసావాద్యః ప్రజాపతిః । ఏతాంశ్చాన్యాంశ్చ రాజేన్ద్ర అసృజద్ భూరితేజసః
మరిచిఁ కూడా, బరాతా, ఈ జనకులలో ఒకడు; ఈ వారు మరియు ఇతర ప్రాణులు సాహసం‑ప్రభావవంతుడైన రాజు ఉత్పత్తి చేశాడు.
అథ దేవానృషీన్దైత్యాన్సోఽసృజత్కురునన్దన । యక్షరక్షః పిశాచాంశ్చ గన్ధర్వాప్సరసోఽసురాన్
తదుపరి ఆ రాజు దేవతలను, మహర్షుల‌ను, రాక్షసులను, యక్షుల, రాక్షసుల, పిశాచుల వంటి సాత్త్వికులని, గంధర్వులు, అప్సరసలు మరియు అసురులనూ సృష్టించాడు.
మనుష్యాణాం పితౄణాం చ సర్పాణాం చైవ భారత । నాగానాం చ మహాబాహో ససర్జ వివిధాన్గణాన్
అతను మనుష్యులనూ పూర్వజులనూ, సర్పులనూ, ఓ ధీరశక్తి సంపన్న బరాతా, నాగుల వివిధ వర్గాలనూ నిర్మించాడు — ఇలాగా తన్ను వివిధ ఆలయసైన్యాలను కలిగించారు.
క్షణరుచోఽశనిగణాన్రోహితేన్ద్రధనూంషి చ । ధూమకేతూంస్తథా చోల్కా నిర్యాతాఞ్జ్యోతిషాం గణాన్
సూర్యుడు అప్పటికే తరగిలే పదగారవంతులైన క్షిప్రవేగ జ్వాలాని సృష్టించాడు, బాణధారులైన యోధులను, ధూమధ్వజులైనవారిని మరియు వెలుగు భరించే వారిని—ప్రకాశమయ సమూహాలను.
మనుష్యాన్కిన్నరాన్మత్స్యాన్వరాహాంశ్చ విహఙ్గమాన్ । గజానశ్వానథ పశూన్మృగాన్వ్యాలాంశ్చ భారత
అక్కడ మనుష్యులు, కిన్నరుల వంటి ప్రజలు, మత్స్యులు, వరాహాలు మరియు రెక్కలున్న పక్షులు ఉన్నవి; ఏకకాలంలో ఏనుగులు, గుర్రాలు మరియు ఇతర జంతువులు, మృగాలు మరియు సర్పాలు భారతదేశంలో ఉనికిలో వచ్చాయి.
కృమికీటపతఙ్గాంశ్చ యూకాలిక్షకమత్కుణాన్ । సర్వం చ దంశమశకం స్థావరం చ పృథగ్విధమ్
చిన్నకాలాలు, పురుగులు మరియు విమానప్రాణులు, గుహలో నివాసముచేసేవారు మరియు ఎక్కిపోతున్నవారూ దర్శించబడ్డారు; కాటే, ముచ్చటే జంతువులు మరియు అనేకవిధ స్థిరప్రాణులు.
ఏవం స భాస్కరో దేవః ససర్జ భువనత్రయమ్ । యేషాం తు యాదృశం కర్మ భూతానామిహ కీర్తితమ్
ఇలా దేవుడు భాస్కరుడు త్రిలోకాన్ని ఉత్పత్తి చేశాడు; ఈ వివిధ ప్రాణులను ఏ కార్యచరణలు ఎలా సృష్టించాయో నేను ఇక్కడ వివరిస్తాను.
కథయిష్యామి తత్సర్వం క్రమయోగం చ జన్మని । గజా వ్యాలా మృగాస్తాత పశవశ్చ పృథగ్విధాః
నేను అన్ని వాటిని క్రమంగా, జననంతో సంభంధింపజేసుకుని వర్ణిస్తాను: ఇవే ఏనుగులు, సర్పాలు, మృగాలు మరియు ఇకపైన ఇతర ప్రత్యేక జంతువుల వర్గాలు.
పిశాచా మానుషాస్తాత రక్షాంసి చ జరాయుజాః । ద్విజాస్తు అణ్డజాః సర్పా నక్రా మత్స్యాః సకచ్ఛపాః
భూతులు మరియు పిశాచులు ఉన్నారు, తరువాత జంటల నుండి జన్మించిన మనుష్యులు మరియు రాక్షసులు; ద్విజజాతులు బీజ జన్ములుగా, సర్పులు, మాగరాలు, మత్స్యాలు మరియు కాయలా ఉండేవి.
ఏవంవిధాని యానీహ స్థలజాన్యౌదకాని చ । స్వేదజం దంశమశకం యూకాలిక్షకమత్కుణాః
ఇలా భూమ్యా నుండి జన్మించిన భౌమికులు మరియు జలజ ప్రాణులు; అలాగే చెమ్మదొరికినవారు గిరిగుడ్లు, కాటుకు, ఎక్కే జీవులూ ఉత్పత్తి అయ్యేలా ఉన్నారు.
ఊష్మణా చోపజాయన్తే యచ్చాన్యత్కిఞ్చిదీదృశమ్ । ఉద్భిజ్జాః స్థావరాః సర్వే బీజకాణ్డప్రరోహిణః
ఉష్ణత్వం నుండి కూడా ఇలాంటి ఇతర ఏవైనా ఉద్భవించాయి: అన్ని విత్తనమూలంగా పెరిగే, భూమిలో స్థిరంగా ఉండే మొక్కలు.
ఓషధ్యః ఫలపాకాన్తా నానావిధఫలోపగాః । అపుష్పాః ఫలవన్తో యే తే వనస్పతయః స్మృతాః
జీర్ణమయ్యే ఔషధద్రవ్యాలు, పండ్లుగా మారే వనరులు, విభిన్న ఫలాలు ఇచ్చే రకాలు మరియు పుష్పం లేకూడా ఫలం ఇచ్చే వారే — ఇవే అరణ్యముల మొక్కలుగా గుర్తించబడ్డాయి.
పుష్పిణః ఫలినశ్చైవ వృక్షాస్తూభయతః స్మృతాః । గుచ్ఛగుల్మం తు వివిధం తథైవ తృణజాతయః
పుష్పించి ఫలం ఇచ్చే ఉక్కనలు ఇలా గుర్తించబడ్డాయి; అలాగే వివిధ రకాల గుచ్ఛాలైన కునుక్కు చెట్లు మరియు పంటగోట్ల కుటుంబాలు.
బీజకాణ్డరుహాణ్యేవ ప్రతానా వల్ల్య ఏవ చ । తమసా బహురూపేణ వేష్టితాః కర్మహేతునా
విత్తులు మరియు చెక్కు ముల్లు వంటి మూలికా సూక్ష్మములు ప్రధాన వేర్లే; ముంగిటెత్తులు అవే ముడుచుకుపోయే కణకాలువలా ఉంటాయి; బహుశః అనేక రూపాలు చీక‌ట్లో ముంచబడి, కర్మలకు కారణమగును.
అన్తఃసంజ్ఞా భవన్త్యేతే సుఖదుఃఖసమన్వితాః । ఏతావత్యస్తు గతయః ప్రోద్భూతాః కురునన్దన
ఇవి అంతఃస్మృతులుగా మారి ఆనందాన్ని మరియు విషాదాన్ని తోడుగా కలిగిస్తాయి; ఇలాంటి వివిధ పురోగతులు ఏలుకొన్నవీటే, కురుకులవా ఓ వంశక!
తస్మాద్దేవాద్దీప్తిమన్తో భాస్కరాచ్య మహాత్మనః । ఘోరేఽస్మింస్తాత సంసారే నిత్యం సతతయాయిని
అద్వ తే దేవా మహాదినివ్వృత్తిని వలె ప్రకాశంతస్తే ఆ భయంకర లోకంలో నివసిస్తారు; ఆ జీవనచక్రశాశ్వతప్రవాహంలో వారు నిరంతరంగా ప్రకాశిస్తారు.
ఏవం సర్వం స సృష్ట్వేదం రాజఁల్లోకగురుం పరమ్ । తిరోభూతః స భూతాత్మా కాలం కాలేన పీడయన్
అలా ఆయన ఈ సమస్త లోకాన్ని సృష్టించి ప్రజలలో పరమోద్ఘాటక ఉపాధ్యాయుడయ్యారు; ఆత్మగా జీవులలో ప్రవేశించి కాలాన్ని కాలమేరగా శిక్షిస్తాడు.
యదా స దేవో జాగర్తి తదేదం చేష్టతే జగత్ । యదా స్వపితి శాన్తాత్మా తదా సర్వం నిమీలతి
అది జాగృతి చెందే కాలంలో లోకం కార్యకలాపాన్ని నిర్వహిస్తుంది; శాంతియుత ఆత్మ నిద్రలో పొంగితే అన్ని విషయాలు వెనక్కు çekుతు మూసివేస్తాయి.
తస్మిన్స్వపితి రాజేన్ద్ర జన్తవః కర్మబన్ధనాః । స్వకర్మభ్యో నివర్తన్తే మనశ్చ గ్లానిమృచ్ఛతి
ఆ రాజుని నిద్రలో జీవులు క్రియల బంధనములో ఉంటారు; వారి కర్మలు నిలిచిపోతాయి మరీ మనస్సు మాంద్యస్థితిలో పడగా ఉంటుంది.
యుగపత్తు ప్రలీయన్తే యదా తస్మిన్మహాత్మని । తదాయం సర్వభూతాత్మా సుఖం స్వపితి భారత
అవేగముగా, ఆ మహాత్మా లయం చెందగా అన్ని విఘటయంతే; అప్పుడే భూతుల ఆత్మ ఆనంద నిద్రలో విశ్రాంతి పొందుతుంది హే భరత.
తమో యదా సమాశ్రిత్య చిరం తిష్ఠతి సేన్ద్రియః । న నవం కురుతే కర్మ తదోత్క్రామతి మూర్తితః
ఇదే విధంగా ఇంద్రియాలు దీర్ఘకాలం చీకటిలో వున్నప్పుడు కొత్త కార్యములు చేయవు; శరీరసహితుడు కొత్త కర్మలను స్వీకరించడు.
యదాహంమాత్రికో భూత్వా బీజం స్థాస్ను చరిష్ణు చ । సమావిశతి సంసృష్టస్తదా మూతిం విముఞ్చతి
నేను కేవలం విత్తు రూపమాత్రంగా ఉండి విత్తువాగి తిరిగేను అయితే, సృష్టించబడిన లోకం నేను içine వచ్చే కాలంలో నేను విమోచనను విరమిస్తాను.
ఏవం స జాగ్రత్స్వప్నాభ్యామిదం సర్వం జగత్ప్రభుః । సంజీవయతి చాజస్రం ప్రమాపయతి చావ్యయః
అందుచేత లోకేశుడు జాగృతి నిద్ర ద్వారా జీవులన్నింటిని పునఃజీవింపజేసి, విఫలంకాని విధంగా వాటిని వెనక్కు తీసుకెళ్తాడు.