વહ્નિસ્ તુ વાયુના વાયુર્ વિપ્રાસ્ તુ નભસાવૃતઃ આકાશો ઽપિ મુનિશ્રેષ્ઠા મહતા પરિવેષ્ટિતઃ
અગ્નિ વાયુથી ઘેરાયેલો છે, વાયુ આકાશથી, અને હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આકાશ પણ મહાન તત્વથી આવરાયેલું છે.
દશોત્તરાણ્ય્ અશેષાણિ વિપ્રાશ્ ચૈતાનિ સપ્ત વૈ મહાન્તં ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતમ્
હે બ્રાહ્મણો, આ દસ ઉપરાંત એક અને બધી જ વસ્તુઓ, તથા આ સાતેય, મહાન તત્વને ઘેરીને પ્રધાનરૂપ મૂળ તત્વમાં સ્થિર છે.
અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સંખ્યાનં ચાપિ વિદ્યતે તદ્ અનન્તમ્ અસંખ્યાતં પ્રમાણેનાપિ વૈ યતઃ
અનંતનું કોઈ અંત નથી, તેનું ગણતરીથી પણ પાર પામી શકાય નહીં; કારણ કે તે અનંત, અગણ્ય અને કોઈ માપથી બહાર છે.
હેતુભૂતમ્ અશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા દ્વિજાઃ અણ્ડાનાં તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્ય્ અયુતાનિ ચ
હે દ્વિજગણ, એ પરમ પ્રકૃતિ સર્વનું કારણ છે; અને એવા બ્રહ્માંડોની હજારો ઉપર હજારો, અને લાખો સંખ્યામાં છે.
ઈદૃશાનાં તથા તત્ર કોટિકોટિશતાનિ ચ દારુણ્ય્ અગ્નિર્ યથા તૈલં તિલે તદ્વત્ પુમાન્ ઇહ
ત્યાં આવા બ્રહ્માંડોની કરોડો કરોડ સંખ્યામાં છે; જેમ તેલ તલના દાણામાં ભયાનક અગ્નિ છુપાયેલો હોય છે, તેમ અહીં આત્મા વસે છે.
પ્રધાને ઽવસ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્મનિવેદનઃ પ્રધાનં ચ પુમાંશ્ ચૈવ સર્વભૂતાનુભૂતયા
પ્રધાનમાં સ્થિત, સર્વત્ર વ્યાપક, ચેતન અને સ્વજ્ઞાનથી યુક્ત, પ્રધાન અને પુરુષ બંને સર્વ જીવોના અનુભવથી જાણે છે.
વિષ્ણુશક્ત્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠા ધૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવે કારણં સંશ્રયસ્ય ચ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, વિષ્ણુની શક્તિથી બંને આધારરૂપ અને સ્થિર રહે છે; તેમનો ભેદ જ આધારનું કારણ બને છે.
ક્ષોભકારણભૂતા ચ સર્ગકાલે દ્વિજોત્તમાઃ યથા શૈત્યં જલે વાતો બિભર્તિ કણિકાગતમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સર્જન સમયે જે કાંઈ હલનચલનનું કારણ બને છે, તે હાજર રહે છે; જેમ પાણીમાં ઠંડક બિંદુમાં રહેલી હોય છે.
જગચ્ છક્તિસ્ તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્ યથા ચ પાદપો મૂલસ્કન્ધશાખાદિસંયુતઃ
જેમ વૃક્ષ મૂળ, તણા, ડાળીઓ વગેરેથી બનેલું હોય છે, તેમ વિષ્ણુની શક્તિ પણ પ્રધાન અને પુરુષરૂપે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી છે.
આદ્યબીજાત્ પ્રભવતિ બીજાન્ય્ અન્યાનિ વૈ તતઃ પ્રભવન્તિ તતસ્ તેભ્યો ભવન્ત્ય્ અન્યે પરે દ્રુમાઃ
મૂળ બીજમાંથી બીજા બીજો ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમાંથી વધુ બીજો થાય છે; એમ તેમમાંથી બીજા વૃક્ષો પેદા થાય છે.
તે ઽપિ તલ્લક્ષણદ્રવ્યકારણાનુગતા દ્વિજાઃ એવમ્ અવ્યાકૃતાત્ પૂર્વં જાયન્તે મહદાદયઃ
હે દ્વિજગણ, એ પણ તેના લક્ષણ, દ્રવ્ય અને કારણને અનુસરે છે; આમ, અવ્યક્તમાંથી મહત્તત્વ અને બીજા તત્વો જન્મે છે.
વિશેષાન્તાસ્ તતસ્ તેભ્યઃ સંભવન્તિ સુરાદયઃ તેભ્યશ્ ચ પુત્રાસ્ તેષાં તુ પુત્રાણાં પરમે સુતાઃ
એમાંથી વધુ ભેદો ઉત્પન્ન થાય છે, અને એમાંથી દેવાદિકો જન્મે છે; તેમનાં પુત્રો અને તેમના પુત્રોમાંથી શ્રેષ્ઠ સંતાન થાય છે.
બીજાદ્ વૃક્ષપ્રરોહેણ યથા નાપચયસ્ તરોઃ ભૂતાનાં ભૂતસર્ગેણ નૈવાસ્ત્ય્ અપચયસ્ તથા
જેમ બીજમાંથી વૃક્ષ ઉગે ત્યારે વૃક્ષમાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી, તેમ જીવોના સર્જનમાં પણ કોઈ ઘટાડો થતો નથી.
સંનિધાનાદ્ યથાકાશકાલાદ્યાઃ કારણં તરોઃ તથૈવાપરિણામેન વિશ્વસ્ય ભગવાન્ હરિઃ
જેમ આકાશ, સમય વગેરે વૃક્ષના કારણરૂપે નજીક રહે છે, તેમ પરમેશ્વર હરિ રૂપાંતરથી સમગ્ર વિશ્વનું પાલન કરે છે.
વ્રીહિબીજે યથા મૂલં નાલં પત્ત્રાઙ્કુરૌ તથા કાણ્ડકોષાસ્ તથા પુષ્પં ક્ષીરં તદ્વચ્ ચ તણ્ડુલઃ
જેમ ધાનના દાણામાંથી મૂળ, દાંડી, પાંદડા અને અંકુર થાય છે, તેમ કાંડો, કોષ, ફૂલ, દૂધ અને પછી ચોખા ઉત્પન્ન થાય છે.
તુષાઃ કણાશ્ ચ સન્તો વૈ યાન્ત્ય્ આવિર્ભાવમ્ આત્મનઃ પ્રરોહહેતુસામગ્ર્યમ્ આસાદ્ય મુનિસત્તમાઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, તુષ અને દાણા પોતે જ પ્રગટ થાય છે, જ્યારે ઉગવા માટે યોગ્ય સાધનો મળે છે.
તથા કર્મસ્વ્ અનેકેષુ દેવાદ્યાસ્ તનવઃ સ્થિતાઃ વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય પ્રરોહમ્ ઉપયાન્તિ વૈ
એ જ રીતે, અનેક કર્મોમાં દેવાદિકોની દેહો સ્થિર રહે છે; વિષ્ણુની શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ ઉગવા માટે આગળ વધે છે.
સ ચ વિષ્ણુઃ પરં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ જગચ્ ચ યો યત્ર ચેદં યસ્મિન્ વિલયમ્ એષ્યતિ
એ વિષ્ણુ જ પરમ બ્રહ્મ છે, જેના પરથી આ આખું જગત ઉત્પન્ન થયું છે અને જેમાં આખું જગત અંતે લીન થશે.
તદ્ બ્રહ્મ પરમં ધામ સદસત્ પરમં પદમ્ યસ્ય સર્વમ્ અભેદેન જગદ્ એતચ્ ચરાચરમ્
એ પરમાત્મા સર્વોચ્ચ સ્થાન છે, જે સત્ય અને અસત્યથી પરે છે, અને જેના અખંડ સ્વરૂપથી આ આખું જગત—ચાલતું અને અચળ—અસ્તિત્વમાં છે.
સ એવ મૂલપ્રકૃતિર્ વ્યક્તરૂપી જગચ્ ચ સઃ તસ્મિન્ન્ એવ લયં સર્વં યાતિ તત્ર ચ તિષ્ઠતિ
એ જ મૂળ પ્રકૃતિ છે, એ જ પ્રગટ સ્વરૂપે જગત છે; બધું જ અંતે એમાં જ લય પામે છે અને બધું એમાં જ સ્થિર રહે છે.
કર્તા ક્રિયાણાં સ ચ ઇજ્યતે ક્રતુઃ સ એવ તત્કર્મફલં ચ તસ્ય યત્ યુગાદિ યસ્માચ્ ચ ભવેદ્ અશેષતો હરેર્ ન કિંચિદ્ વ્યતિરિક્તમ્ અસ્તિ તત્
કર્મોનો કરનાર પણ એ જ છે, યજ્ઞ સ્વરૂપે પૂજાય છે, અને એ જ કર્મફળ પણ છે; યુગનો આરંભ પણ એમાંથી થાય છે, અને હરી સિવાય બીજું કંઈ જ નથી.
તારામયં ભગવતઃ શિશુમારાકૃતિ પ્રભોઃ દિવિ રૂપં હરેર્ યત્ તુ તસ્ય પુચ્છે સ્થિતો ધ્રુવઃ
આકાશમાં જે તારાઓથી બનેલું ભગવાનનું રૂપ છે, તે શિશુમાર (ડોલફિન) જેવું છે; તેના પૂંછડે ધ્રુવ સ્થિર છે.
સએષ ભ્રમન્ ભ્રામયતિ ચન્દ્રાદિત્યાદિકાન્ ગ્રહાન્ ભ્રમન્તમ્ અનુ તં યાન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્
એ જ ફરતો રહે છે અને ચંદ્ર, સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહોને પણ ફરાવે છે; એના પીછે તારાઓ પણ ચક્રના કાંટા જેવી રીતે ફરે છે.
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તારા નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ વાતાનીકમયૈર્ બન્ધૈર્ ધ્રુવે બદ્ધાનિ તાનિ વૈ
સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા અને ગ્રહો, વાયુથી બનેલા બંધથી ધ્રુવ સાથે બંધાયેલા છે અને ત્યાં જ સ્થિર છે.
શિશુમારાકૃતિ પ્રોક્તં યદ્ રૂપં જ્યોતિષાં દિવિ નારાયણઃ પરં ધામ તસ્યાધારઃ સ્વયં હૃદિ
આકાશમાં જે તારોનું શિશુમાર રૂપ છે, તે નારાયણનું પરમ ધામ છે, અને એ જ હૃદયમાં તેનું આધારરૂપે નિવાસ કરે છે.
ઉત્તાનપાદતનયસ્ તમ્ આરાધ્ય પ્રજાપતિમ્ સ તારાશિશુમારસ્ય ધ્રુવઃ પુચ્છે વ્યવસ્થિતઃ
ઉત્તાનપાદના પુત્ર ધ્રુવે પ્રજાપતિની ઉપાસના કરીને, તારોના શિશુમારના પૂંછડે સ્થિર થયા છે.
આધારઃ શિશુમારસ્ય સર્વાધ્યક્ષો જનાર્દનઃ ધ્રુવસ્ય શિશુમારશ્ ચ ધ્રુવે ભાનુર્ વ્યવસ્થિતઃ
શિશુમારનો આધાર અને સર્વનો અધિપતિ જનાર્દન છે; ધ્રુવનો આધાર શિશુમાર છે અને ધ્રુવમાં સૂર્ય સ્થિર છે.
તદ્ આધારં જગચ્ ચેદં સદેવાસુરમાનુષમ્ યેન વિપ્રા વિધાનેન તન્ મે શૃણુત સાંપ્રતમ્
એ આધારથી, દેવ, અસુર અને માનવ સહિત આખું જગત ટક્યું છે; હે વિદ્વાનો, હવે એ કેવી રીતે છે, તે મારી પાસેથી સાંભળો.
વિવસ્વાન્ અષ્ટભિર્ માસૈર્ ગ્રસત્ય્ અપો રસાત્મિકાઃ વર્ષત્ય્ અમ્બુ તતશ્ ચાન્નમ્ અન્નાદમ્ અખિલં જગત્
વિવસ્વાન આઠ મહીનામાં રસથી ભરેલા પાણી શોષી લે છે; પછી વરસાદ વરસાવે છે, અને એથી અન્ન થાય છે, અને આખું જગત અન્નથી જ ટક્યું છે.
વિવસ્વાન્ અંશુભિસ્ તીક્ષ્ણૈર્ આદાય જગતો જલમ્ સોમં પુષ્યત્ય્ અથેન્દુશ્ ચ વાયુનાડીમયૈર્ દિવિ
વિવસ્વાન પોતાની તીવ્ર કિરણોથી જગતનું પાણી ખેંચે છે; પછી સોમ તે પોષે છે અને ચંદ્ર, વાયુના નાડીઓથી, આકાશમાં તેને વહાવે છે.