गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा अग्निम् आहवनीयं च वेदं दीक्षां समिद् ध्रुवम्
गृह्याग्नीच्या विधीने, अन्वाहार्य कर्माने, त्यांनी अग्नी, वेद, दीक्षा आणि समिधा यांची स्थापन केली.
प्रोक्षणीयं स्रुवं चैव आवभृथ्यं तथैव च अवाक्पाणिस् तु यश् चक्रे हव्यभागभुजस् तथा
ज्यांनी प्रक्षालन पात्र, स्रुवा आणि अवभृथ्य स्नान निर्माण केले आणि हात खाली करून हव्याचे भाग घेणाऱ्यांचीही निर्मिती केली.
हव्यादांश् च सुरांश् चक्रे कव्यादांश् च पितॄन् अथ भोगार्थे यज्ञविधिना ऽयोजयद् यज्ञकर्मणि
ज्यांनी देवांना हव्यांचे, पितरांना कव्यांचे भाग दिले आणि भोगासाठी यज्ञकर्मात त्यांना सहभागी केले.
पात्राणि दक्षिणां दीक्षां चरूंश् चोलूखलानि च यूपं समित् स्रुवं सोमं पवित्रान् परिधीन् अपि
ज्यांनी पात्रे, दक्षिणा, दीक्षा, चरू, उखळ, यूप, समिधा, स्रुवा, सोम, पवित्र आणि परिधी यांची निर्मिती केली.
यज्ञियानि च द्रव्याणि चमसांश् च तथापरान् सदस्यान् यजमानांश् च मेधादींश् च क्रतूत्तमान्
ज्यांनी यज्ञासाठी लागणारी द्रव्ये, विविध चमसे, सहाय्यक, यजमान, ऋत्विज आणि श्रेष्ठ यज्ञांची निर्मिती केली.
विबभाज पुरा यस् तु पारमेष्ठ्येन कर्मणा युगानुरूपं यः कृत्वा लोकान् अनुपराक्रमात्
ज्यांनी प्राचीन काळी परमेच्छेने, युगानुसार सर्वांचे विभाग केले आणि आपल्या सामर्थ्याने लोकांची निर्मिती केली.
क्षणा निमेषाः काष्ठाश् च कलास् त्रैकाल्यम् एव च मुहूर्तास् तिथयो मासा दिनं संवत्सरस् तथा
क्षण, निमिष, काष्ठा, कला, त्रिकाल, मुहूर्त, तिथी, महिने, दिवस आणि वर्ष यांचीही निर्मिती केली.
ऋतवः कालयोगाश् च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु आयुःक्षेत्राण्य् उपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम्
ऋतू, काळाचे संयोग, त्रिविध प्रमाण, आयुष्याची क्षेत्रे, वाढ, चिन्हे आणि रूपाची शोभा यांचीही स्थापना केली.
त्रयो लोकास् त्रयो देवास् त्रैविद्यं पावकास् त्रयः त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास् त्रयो गुणाः
तीन लोक, तीन देव, त्रैविद्य, तीन अग्नी, त्रिकाल, तीन कर्मे, तीन वर्ण आणि तीन गुण यांचीही निर्मिती केली.
सृष्टा लोकाः पुरा सर्वे येनानन्तेन कर्मणा सर्वभूतगतः स्रष्टा सर्वभूतगुणात्मकः
ज्यांनी अनंत कर्मांनी सर्व लोकांची निर्मिती केली, जे सर्व प्राण्यांमध्ये आहेत आणि सर्व गुणांनी युक्त स्रष्टा आहेत.
नृणाम् इन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः गतागताभ्यां योगेन य एव विधिर् ईश्वरः
जो मनुष्यांच्या इंद्रियांनी सुरू होणाऱ्या योगाने रमतो, जो योगाने येण्या-जाण्यात आहे, तोच विधी आणि तोच ईश्वर आहे.
यो गतिर् धर्मयुक्तानाम् अगतिः पापकर्मणाम् चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
जो धर्मयुक्तांसाठी मार्ग आहे, पापींसाठी मार्गरहित आहे, चार वर्णांचा उत्पत्तीकारण आणि रक्षण करणारा आहे.
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंश्रयः दिगन्तरं नभो भूमिर् वायुर् वापि विभावसुः
जो चतुर्विद्या जाणणारा, चार आश्रमात वास करणारा, दिशा, आकाश, पृथ्वी, वायू आणि अग्नी आहे.
चन्द्रसूर्यमयं ज्योतिर् युगेशः क्षणदाचरः यः परं श्रूयते ज्योतिर् यः परं श्रूयते तपः
जो चंद्रसूर्यरूप तेज आहे, युगांचा स्वामी, रात्रभर फिरणारा, जो परम तेज आणि परम तप म्हणून ऐकला जातो.
यं परं प्राहुर् अपरं यः परः परमात्मवान् आदित्यानां तु यो देवो यश् च दैत्यान्तको विभुः
ज्याला काही जण परमात्मा म्हणतात, तर काहीजण अपरमात्मा म्हणतात, तोच खरा परमात्मा आहे. आदित्यांमध्ये जो देव आहे आणि दैत्यांचा संहार करणारा सर्वव्यापी तोच आहे.
युगान्तेष्व् अन्तको यश् च यश् च लोकान्तकान्तकः सेतुर् यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्
युगांच्या शेवटी जो सर्वांचा अंत करतो, आणि जगाचा नाश करणाऱ्यांचा देखील नाश करणारा आहे, तोच सर्व लोकांच्या पूलांमध्ये मुख्य पूल आहे, आणि पवित्र कर्म करणाऱ्यांमध्ये सर्वात पवित्र आहे.
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर् यः प्रभवात्मनाम् सोमभूतश् च सौम्यानाम् अग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
जो वेद जाणणाऱ्यांसाठी जाणण्यासारखा आहे, आणि निर्माणशक्ती असणाऱ्यांचा स्वामी आहे; सौम्य लोकांमध्ये जो सोमाचा स्वरूप घेतो, आणि अग्निसमान तेज असणाऱ्यांमध्ये अग्निरूप आहे.
यः शक्राणाम् ईशभूतस् तपोभूतस् तपस्विनाम् विनयो नयवृत्तीनां तेजस् तेजस्विनाम् अपि
इंद्रांमध्ये जो स्वामी आहे, तपस्वींमध्ये जो तपाचा मूळ आहे, नीतीने वागणाऱ्यांमध्ये जो विनय आहे, आणि तेजस्वींमध्ये जो खरे तेज आहे.
विग्रहो विग्रहार्हाणां गतिर् गतिमताम् अपि आकाशप्रभवो वायुर् वायोः प्राणाद् धुताशनः
रूप असणाऱ्यांमध्ये जो खरे रूप आहे, आणि गती असणाऱ्यांमध्ये अंतिम ध्येय आहे; आकाशातून उत्पन्न झालेला वायू, वाऱ्यातून प्राण, आणि प्राणातून यज्ञातील अग्नी निर्माण होतो.
दिवो हुताशनः प्राणः प्राणो ऽग्निर् मधुसूदनः रसाच् छोणितसंभूतिः शोणितान् मांसम् उच्यते
स्वर्गात जो यज्ञातील अग्नी आहे, तोच प्राणरूप आहे; प्राणातून अग्नी, आणि तोच मधुसूदन आहे; रसापासून रक्त निर्माण होते आणि रक्तापासून मांस तयार होते.
मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जातः शुक्रसंभवः
मांसापासून मेदाचा जन्म होतो, मेदापासून हाड तयार होते; हाडापासून मज्जा निर्माण होते आणि मज्जेतून शुक्र उत्पन्न होते.
शुक्राद् गर्भः समभवद् रसमूलेन कर्मणा तत्रापां प्रथमो भागः स सौम्यो राशिर् उच्यते
शुक्रापासून गर्भ तयार होतो, ज्याचे मूळ रस आहे; त्यात पाण्याचा पहिला भाग 'सौम्य राशी' म्हणून ओळखला जातो.
गर्भोष्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिर् उच्यते शुक्रं सोमात्मकं विद्याद् आर्तवं पावकात्मकम्
गर्भाच्या उष्णतेमुळे दुसरी राशी तयार होते; शुक्र हे सोमस्वरूप आहे आणि ऋतू म्हणजे आर्तव, ते अग्निस्वरूप आहे.
भावा रसानुगाश् चैषां बीजे च शशिपावकौ कफवर्गे भवेच् छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
त्यांचे गुण रसावर अवलंबून असतात; बीजामध्ये चंद्र आणि अग्नी असतात; कफप्रधान लोकांमध्ये शुक्र असते आणि पित्तप्रधान लोकांमध्ये रक्त असते.
कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन् मनसः स्मृतम्
कफाचे स्थान हृदय आहे, पित्त नाभीमध्ये असते; शरीराच्या मध्यभागी असलेले हृदय हे मनाचे स्थान मानले जाते.
नाभिकोष्ठान्तरं यत् तु तत्र देवो हुताशनः मनः प्रजापतिर् ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
नाभी आणि पोटाच्या आतल्या जागेत देवतेचा अग्नी वास करतो; मन म्हणजे प्रजापती, आणि कफ म्हणजे चंद्र असे प्रकट होते.
पित्तम् अग्निः स्मृतं त्व् एवम् अग्निसोमात्मकं जगत् एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्धिते ऽर्बुदसंनिभे
पित्त म्हणजे अग्नी असे मानले जाते; म्हणून हे जग अग्नी आणि चंद्र यांच्या स्वरूपाचे आहे. अशा प्रकारे गर्भ वाढतो आणि गाठीसारखा आकार घेतो.
वायुः प्रवेशं संचक्रे संगतः परमात्मनः स पञ्चधा शरीरस्थो भिद्यते वर्तते पुनः
वायू, परमात्म्याशी एकरूप होऊन, शरीरात प्रवेश करतो; तो शरीरात पाच भागांत विभागला जातो आणि सतत कार्य करतो.
प्राणापानौ समानश् च उदानो व्यान एव च प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्धयन् परिवर्तते
प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे पाच वायू आहेत; त्यातील प्राण हा परमात्म्याला पोसतो आणि शरीरात फिरतो.
अपानः पश्चिमं कायम् उदानो ऽर्धं शरीरिणः व्यानस् तु व्याप्यते येन समानः संनिवर्तते
अपान हा शरीराच्या खालच्या भागात कार्य करतो, उदान वरच्या भागात; व्यान सगळीकडे पसरतो आणि समान सर्व काही संतुलित ठेवतो.