ଗାର୍ହପତ୍ଯେନ ଵିଧିନା ଅନ୍ଵାହାର୍ଯେଣ କର୍ମଣା ଅଗ୍ନିମ୍ ଆହଵନୀଯଂ ଚ ଵେଦଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ସମିଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଗୃହାଗ୍ନିର ବିଧି ଓ ଅନ୍ୱାହାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅଗ୍ନି, ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା ଓ ହୋମର କାଠକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ।
ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ସ୍ରୁଵଂ ଚୈଵ ଆଵଭୃଥ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ ଅଵାକ୍ପାଣିସ୍ ତୁ ଯଶ୍ ଚକ୍ରେ ହଵ୍ଯଭାଗଭୁଜସ୍ ତଥା
ସେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ପାତ୍ର, ଯଜ୍ଞ ଚମଚ ଓ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନିମ୍ନମୁଖୀ ହାତରେ ହବ୍ୟ ଭାଗ ଭୋଗ କରିଥିବାମାନଙ୍କୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ହଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ ଚ ସୁରାଂଶ୍ ଚକ୍ରେ କଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ ଚ ପିତୄନ୍ ଅଥ ଭୋଗାର୍ଥେ ଯଜ୍ଞଵିଧିନା ଽଯୋଜଯଦ୍ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି
ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ହବ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ଅଧିକାରୀ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ କାବ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ଅଧିକାରୀ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଭୋଗର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ବିଧି ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ପାତ୍ରାଣି ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ଚରୂଂଶ୍ ଚୋଲୂଖଲାନି ଚ ଯୂପଂ ସମିତ୍ ସ୍ରୁଵଂ ସୋମଂ ପଵିତ୍ରାନ୍ ପରିଧୀନ୍ ଅପି
ସେ ପାତ୍ର, ଦକ୍ଷିଣା, ଦୀକ୍ଷା, ଚରୁ, ଉକ୍ଖଳ, ଯୂପ, ହୋମ କାଠ, ଚମଚ, ସୋମ, ପବିତ୍ର, ପରିଧି ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞିଯାନି ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଚମସାଂଶ୍ ଚ ତଥାପରାନ୍ ସଦସ୍ଯାନ୍ ଯଜମାନାଂଶ୍ ଚ ମେଧାଦୀଂଶ୍ ଚ କ୍ରତୂତ୍ତମାନ୍
ସେ ଯଜ୍ଞର ଦ୍ରବ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ କମ୍ସ, ସଦସ୍ୟ, ଯଜମାନ, ପୁରୋହିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରତୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଵିବଭାଜ ପୁରା ଯସ୍ ତୁ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯେନ କର୍ମଣା ଯୁଗାନୁରୂପଂ ଯଃ କୃତ୍ଵା ଲୋକାନ୍ ଅନୁପରାକ୍ରମାତ୍
ଯିଏ ପୁରାତନ କାଳରେ ପାରମେଷ୍ଠୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
କ୍ଷଣା ନିମେଷାଃ କାଷ୍ଠାଶ୍ ଚ କଲାସ୍ ତ୍ରୈକାଲ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ ମୁହୂର୍ତାସ୍ ତିଥଯୋ ମାସା ଦିନଂ ସଂଵତ୍ସରସ୍ ତଥା
କ୍ଷଣ, ନିମିଷ, କାଷ୍ଠା, କଳା, ତ୍ରିକାଳ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ ଓ ବର୍ଷ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଋତଵଃ କାଲଯୋଗାଶ୍ ଚ ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ତ୍ରିଷୁ ଆଯୁଃକ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଉପଚଯୋ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପସୌଷ୍ଠଵମ୍
ଋତୁ, କାଳ ଯୋଗ, ତିନି ପ୍ରକାର ମାପ, ଆୟୁର୍ କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଦେଵାସ୍ ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକାସ୍ ତ୍ରଯଃ ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଂ ତ୍ରୀଣି କର୍ମାଣି ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ
ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଦେବ, ତ୍ରିବିଦ ବେଦ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତ୍ରିକାଳ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଗୁଣ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ସୃଷ୍ଟା ଲୋକାଃ ପୁରା ସର୍ଵେ ଯେନାନନ୍ତେନ କର୍ମଣା ସର୍ଵଭୂତଗତଃ ସ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତଗୁଣାତ୍ମକଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂର୍ବରୁ ଅନନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା; ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବସିଥିବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଭୂତର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବା।
ନୃଣାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯପୂର୍ଵେଣ ଯୋଗେନ ରମତେ ଚ ଯଃ ଗତାଗତାଭ୍ଯାଂ ଯୋଗେନ ଯ ଏଵ ଵିଧିର୍ ଈଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆରମ୍ଭରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆସିବା-ଯିବାର ଅଧିପତି, ସେ ନିୟମ ଓ ଈଶ୍ୱର।
ଯୋ ଗତିର୍ ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାମ୍ ଅଗତିଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଶ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ, ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପଥ, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା।
ଚାତୁର୍ଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଵେତ୍ତା ଚାତୁରାଶ୍ରମ୍ଯସଂଶ୍ରଯଃ ଦିଗନ୍ତରଂ ନଭୋ ଭୂମିର୍ ଵାଯୁର୍ ଵାପି ଵିଭାଵସୁଃ
ଯିଏ ଚାତୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ଚାତୁର୍ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ, ଦିଗ, ଆକାଶ, ଭୂମି, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି।
ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯମଯଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ ଯୁଗେଶଃ କ୍ଷଣଦାଚରଃ ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଜ୍ଯୋତିର୍ ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତପଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମିଶି ଯାଁ ଜ୍ୟୋତି, ଯୁଗର ନାୟକ, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା, ଯିଏ ପରମ ଜ୍ୟୋତି ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଁଥିଲେ, ଯିଏ ପରମ ତପସ୍ୟା ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଁଥିଲେ।
ଯଂ ପରଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଅପରଂ ଯଃ ପରଃ ପରମାତ୍ମଵାନ୍ ଆଦିତ୍ଯାନାଂ ତୁ ଯୋ ଦେଵୋ ଯଶ୍ ଚ ଦୈତ୍ଯାନ୍ତକୋ ଵିଭୁଃ
ଯିଏ କେହି ପରମ ଭାବେ, କେହି ଅପରମ ଭାବେ କହନ୍ତି, ସେଇ ପରମାତ୍ମା; ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶକ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁ—
ଯୁଗାନ୍ତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତକୋ ଯଶ୍ ଚ ଯଶ୍ ଚ ଲୋକାନ୍ତକାନ୍ତକଃ ସେତୁର୍ ଯୋ ଲୋକସେତୂନାଂ ମେଧ୍ଯୋ ଯୋ ମେଧ୍ଯକର୍ମଣାମ୍
ଯିଏ ଯୁଗର ଶେଷରେ ସମସ୍ତର ଅନ୍ତ କରନ୍ତି, ଲୋକମାନଙ୍କ ନାଶକଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ, ପବିତ୍ର କର୍ମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର—
ଵେଦ୍ଯୋ ଯୋ ଵେଦଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରଭୁର୍ ଯଃ ପ୍ରଭଵାତ୍ମନାମ୍ ସୋମଭୂତଶ୍ ଚ ସୌମ୍ଯାନାମ୍ ଅଗ୍ନିଭୂତୋ ଽଗ୍ନିଵର୍ଚସାମ୍
ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଯିବା, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ; ଶାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମର ଆକୃତି, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି—
ଯଃ ଶକ୍ରାଣାମ୍ ଈଶଭୂତସ୍ ତପୋଭୂତସ୍ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ଵିନଯୋ ନଯଵୃତ୍ତୀନାଂ ତେଜସ୍ ତେଜସ୍ଵିନାମ୍ ଅପି
ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନାୟକ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପର ଆତ୍ମା; ନୟରେ ଚାଲିଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନୟ, ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ—
ଵିଗ୍ରହୋ ଵିଗ୍ରହାର୍ହାଣାଂ ଗତିର୍ ଗତିମତାମ୍ ଅପି ଆକାଶପ୍ରଭଵୋ ଵାଯୁର୍ ଵାଯୋଃ ପ୍ରାଣାଦ୍ ଧୁତାଶନଃ
ଯିଏ ଆକୃତି ଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକୃତି, ଗତି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗତି; ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣରୁ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି—
ଦିଵୋ ହୁତାଶନଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣୋ ଽଗ୍ନିର୍ ମଧୁସୂଦନଃ ରସାଚ୍ ଛୋଣିତସଂଭୂତିଃ ଶୋଣିତାନ୍ ମାଂସମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଦିବରେ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି, ପ୍ରାଣରେ ଅଗ୍ନି, ମଧୁସୂଦନ; ରସରୁ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ହୁଏ—
ମାଂସାତ୍ ତୁ ମେଦସୋ ଜନ୍ମ ମେଦସୋ ଽସ୍ଥି ନିରୁଚ୍ଯତେ ଅସ୍ଥ୍ନୋ ମଜ୍ଜା ସମଭଵନ୍ ମଜ୍ଜାତଃ ଶୁକ୍ରସଂଭଵଃ
ମାଂସରୁ ମେଦ ଜନ୍ମିଥାଏ, ମେଦରୁ ଅସ୍ଥି ହୁଏ; ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ—
ଶୁକ୍ରାଦ୍ ଗର୍ଭଃ ସମଭଵଦ୍ ରସମୂଲେନ କର୍ମଣା ତତ୍ରାପାଂ ପ୍ରଥମୋ ଭାଗଃ ସ ସୌମ୍ଯୋ ରାଶିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଶୁକ୍ରରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରସ ଆଧାରରେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା; ଏଥିରେ ପ୍ରଥମ ଜଳ ଭାଗକୁ ସାଉମ୍ୟ ରାଶି କୁହାଯାଏ—
ଗର୍ଭୋଷ୍ମସଂଭଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଶିର୍ ଉଚ୍ଯତେ ଶୁକ୍ରଂ ସୋମାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଆର୍ତଵଂ ପାଵକାତ୍ମକମ୍
ଗର୍ଭ ଉଷ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଶି କୁହାଯାଏ; ଶୁକ୍ରକୁ ସୋମ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ଆର୍ତ୍ତବକୁ ପାବକ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବୁଝିବା—
ଭାଵା ରସାନୁଗାଶ୍ ଚୈଷାଂ ବୀଜେ ଚ ଶଶିପାଵକୌ କଫଵର୍ଗେ ଭଵେଚ୍ ଛୁକ୍ରଂ ପିତ୍ତଵର୍ଗେ ଚ ଶୋଣିତମ୍
ଏମାନଙ୍କର ଗୁଣ ରସକୁ ଅନୁସରିଥାଏ; ବୀଜରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି; କଫ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶୁକ୍ର, ପିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ରକ୍ତ ବ୍ୟାପିଥାଏ—
କଫସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ନାଭ୍ଯାଂ ପିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ତନ୍ ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍
କଫର ଅବସ୍ଥାନ ହୃଦୟ, ପିତ୍ତ ନାଭିରେ ବସିଥାଏ; ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ଅବସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ—
ନାଭିକୋଷ୍ଠାନ୍ତରଂ ଯତ୍ ତୁ ତତ୍ର ଦେଵୋ ହୁତାଶନଃ ମନଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଜ୍ଞେଯଃ କଫଃ ସୋମୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ନାଭି ଓ ଗୁହା ମଧ୍ୟର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେବ ଅଗ୍ନି ବସିଥାଏ; ମନକୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଜଣାଯିବା, କଫକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—
ପିତ୍ତମ୍ ଅଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତଂ ତ୍ଵ୍ ଏଵମ୍ ଅଗ୍ନିସୋମାତ୍ମକଂ ଜଗତ୍ ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତେ ଗର୍ଭେ ଵର୍ଧିତେ ଽର୍ବୁଦସଂନିଭେ
ପିତ୍ତକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ; ଏଭଳି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଆତ୍ମାରେ ଜଗତ ରହିଛି। ଏଭଳି ଗର୍ଭ ବିକାଶ ପାଇ, ଅର୍ବୁଦ ପରି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ—
ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵେଶଂ ସଂଚକ୍ରେ ସଂଗତଃ ପରମାତ୍ମନଃ ସ ପଞ୍ଚଧା ଶରୀରସ୍ଥୋ ଭିଦ୍ଯତେ ଵର୍ତତେ ପୁନଃ
ବାୟୁ ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ହୋଇ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—
ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମାନଶ୍ ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ ପ୍ରାଣୋ ଽସ୍ଯ ପରମାତ୍ମାନଂ ଵର୍ଧଯନ୍ ପରିଵର୍ତତେ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ପରମାତ୍ମାକୁ ପୋଷଣ କରି ଦେହରେ ଚଳିଥାଏ—
ଅପାନଃ ପଶ୍ଚିମଂ କାଯମ୍ ଉଦାନୋ ଽର୍ଧଂ ଶରୀରିଣଃ ଵ୍ଯାନସ୍ ତୁ ଵ୍ଯାପ୍ଯତେ ଯେନ ସମାନଃ ସଂନିଵର୍ତତେ
ଅପାନ ଶରୀରର ପଛ ଅଂଶକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଉଦାନ ଉପର ଅଂଶକୁ; ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସମାନ ସମତା ରଖେ—