द्विजोत्तम! अव्यक्तात् महाभूतादयः सम्पद्यन्ते, तेषां च गुणद्रव्यहेतवः तद्वदनुसरन्ति। तेषु पुनः भेदाः जायन्ते, ततो देवादयः, तेषां पुत्राः, तेषां च सुतात् परमा अपि सन्ततिः सम्पद्यते। यथा बीजात् पादपस्य अंकुरे जातमाने तस्मिन्नेव वृक्षे न कश्चित् हानिः दृश्यते, एवं भूतसर्गेऽपि न किञ्चित् क्षयः। यथा आकाशकालादयः समीपस्थत्वेन वृक्षस्य कारणानि भवन्ति, तथा भगवत् हरिणा विकाररूपेण जगत् ध्रियते। यथा तण्डुलात् मूलं, स्तम्भः, पत्राणि, अंकुरः, तद्वद् स्तम्भः, त्वक्, पुष्पं, क्षीरं, तद्वद् धान्यं च जायते। तत्र तण्डुलस्य च धान्यानां च स्वयमेव आविर्भावः, उपयुक्तोपायप्राप्तौ, सञ्जायते, मुनिश्रेष्ठ। एवं देवमानुषादीनां बहुषु कर्मसु, तेषां देहाः विष्णुप्रभावं प्राप्त्वा प्रसवनाय प्रवर्तन्ते। सः विष्णुः एव परं ब्रह्म, यस्मात् इदं विश्वं समुत्पद्यते, यत्र चेदं जगत् अन्ते लीयते। तद् ब्रह्म परं धाम, सत्तासत्तीतरं परं पदम्, यस्य अविभक्तसारत्वेन इदं सर्वं चराचरं तिष्ठति। स एव मूलप्रकृतिः, साकारः, स एव विश्वम्, तस्मिन्नेव सर्वं लीयते, तस्मिन्नेव तिष्ठति। स एव कर्ता, स एव यज्ञार्चितः, स एव तस्य कर्मणः फलम्, यस्मात् कल्पादिः समुत्पद्यते, हरीतः अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। आकाशे भगवतः रूपं तारकसम्बद्धं शिशुमाररूपं दृश्यते, तस्य पुच्छे ध्रुवः प्रतिष्ठितः। स एव ध्रुवः भ्रममाणः चन्द्रसूर्यादिग्रहाणां भ्रमणं कारणं भवति; तस्य गच्छतः तारा रथचक्रस्य नाभिवत् अनुगच्छन्ति। सूर्यचन्द्रताराग्रहाः ध्रुवे वायुपाशैः बद्धाः तत्रैव निबद्धाः सन्ति। तद् आकाशस्थं ज्योतींषां रूपं यत् शिशुमाराख्यं, तत् नारायणस्य परं धाम, स एव तस्य हृदयस्थः आधारः। प्रजापतेः भगवन्तं ध्रुवः उत्तानपादपुत्रः पूज्य, शिशुमारपुच्छे प्रतिष्ठितः। जनार्दनः शिशुमारस्य आधारः, सर्वेषां च नियन्ता; शिशुमारः ध्रुवस्य आधारः, ध्रुवे सूर्यः प्रतिष्ठितः। तेनैव आधारेण इदं विश्वं, देवासुरमानुषैः सहितम्, ध्रियते; मुनयः, इदानीं मम वचनात् तस्य विधानं शृणुध्वम्। विवस्वान् अष्टमासेषु रसस्य साररूपं जलं आदत्ते; ततः वर्षं जनयति, तस्मात् अन्नं जायते, अन्नेन च जगत् तिष्ठति। विवस्वान् तीक्ष्णांशुभिः जगतः जलं आदत्ते; ततः सोमः तद् पोषयति, चन्द्रः च वायुनाड्याः माध्यमेन आकाशे तद् धारयति। जलानि मेघेषु वाष्पाग्निवायुरूपैः विक्षिप्यन्ते; तस्मात् मेघाः जलं न हान्यन्ते, तद् एव धार्यते। मेघस्थं जलं, वातेन प्रेरितं, भूमौ पतति; कालजन्यशुद्धिं प्राप्त्वा, मुनयः, तद् विशुद्धं भवति। भगवतः सूर्यस्य चतुर्विधं जलं ग्रहणीयं—नद्यः, समुद्राः, भूमिः, जीवाः च। भास्करः दिव्यगङ्गायाः जलं आदाय, साक्षात् रश्मिभिः भूमौ प्रेषयति, मेघाभावेऽपि। द्विजोत्तम! यस्य पापमलानि तेन जलेन संस्पर्शेन नश्यन्ति, स नरः न नरकं याति; तत् हि दिव्यस्नानम् उच्यते। सूर्यदृष्टं तत् जलं मेघाभावेऽपि दिवः पतति; तत् दिव्यगङ्गाजलं सूर्यरश्मिभिः गवां शिरसि क्षिप्यते। यदा जलं आकाशात् कृतिकादिनक्षत्रेषु विषमेषु पतति, सूर्यदर्शनेन, तद् गङ्गाजलं दिग्गजानां जातम् इति विज्ञेयम्। यदा तु जलं समौ नक्षत्रयुगले, सूर्येण सहोदयम्, पतति, तत् सूर्यरश्मिभिः साक्षात् आदाय नीयते। उभयं अपि अतीव पुण्यं, द्विजश्रेष्ठ, पापापहं; दिव्यं गङ्गाजलं स्नानाय, द्विजोत्तम। मेघैः विसृष्टं जलं सर्वाणि भूतानि पुष्णाति; सर्वाणि ओषधीनि तेन तिष्ठन्ति, तत् हि प्राणानां सोमः। तेन सर्वा औषधिवर्गाः महतीं वृद्धिं यान्ति; तत् फलपाकहेतु, तस्मात् अपि सन्ततिः जायते। तेनैव, शास्त्रचक्षुषा दृश्यन्तः जनाः, प्रतिदिनं विधिपूर्वकं यज्ञं कुर्वन्ति, तेन देवाः पोष्यन्ति। एवं यज्ञाः, वेदाः, द्विजाद्याः वर्णाः, देवगणाः, पशुभूतानि च सर्वाणि सन्ति। इदं चराचरं जगत् वर्षेण ध्रियते; स च वर्षः सवितृणा जन्यते, मुनिश्रेष्ठ। सविता एव स्थिरं प्रतिष्ठानम्, मुनिपुङ्गव; स्थिरतारा शिशुमारः, स च नारायणाधिष्ठितः। नारायणः तस्य शिशुमारस्य हृदि स्थितः, स एव सर्वभूताधारः, आद्यः, सनातनः। एवं, मुनिश्रेष्ठ, मया ब्रह्माण्डस्य वर्णनं कृतम्—भूम्या, समुद्रेण, चान्यैः सहितम्; किम् अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? ततः ऋषयः ऊचुः—धर्मज्ञ, पृथिव्यां पुण्यतीर्थानि, पवित्रस्थलानि कथय; अस्माकं मनसि तद् श्रोतुम् अभिलाषः। यस्य हस्तपादमनः सुशिक्षितम्, यस्य विद्या, तपः, यशः च सन्ति, स तीर्थफलम् आप्नोति। शुद्धचित्तस्य पुरुषस्य, तथा वाक् इन्द्रियनिग्रहः च—एते कायिकतीर्थानि स्वर्गमार्गं प्रबोधयन्ति।