సర్వం సంపూర్ణమ్ అభవత్ సృష్టిర్ జాతా తథేప్సితా ఇదానీం జుహుధి హ్య్ అగ్నౌ పాత్రాణి చ సమాని చ
ఇప్పుడు సృష్టి సంపూర్ణమైంది, కోరినట్లే ఏర్పడింది. ఇప్పుడు సాధారణమైనవి, విశేషమైనవి అన్నీ పాత్రలను అగ్నిలో ఆహుతిగా సమర్పించు.
విసర్జయ తథా యూపం ప్రణీతాం చ కుశాంస్ తథా ఋత్విగ్రూపం యజ్ఞరూపమ్ ఉద్దేశ్యం ధ్యేయమ్ ఏవ చ
అలాగే యూపాన్ని, సిద్ధమైన దర్భలను, ఋత్విజుల రూపాన్ని, యజ్ఞ స్వరూపాన్ని, ధ్యేయవస్తువులను కూడా తొలగించు.
స్రువం చ పురుషం పాశాన్ సర్వం బ్రహ్మన్ విసర్జయ
స్రువాన్ని, పురుషుడిని, బంధనాలను—అన్నీ విడిచిపెట్టు, ఓ బ్రహ్మా!
తద్వాక్యసమకాలం తు క్రమశో యజ్ఞయోనిషు గార్హపత్యే దక్షిణాగ్నౌ తథా చైవ మహామునే
ఆ మాటలతో కూడిన క్షణంలోనే, క్రమంగా యజ్ఞాగ్నుల్లో—గార్హపత్యం, దక్షిణాగ్ని మొదలైన వాటిలో—అన్ని సమర్పించబడ్డాయి, ఓ మహామునీ!
పూర్వస్మిన్న్ అపి చైవాగ్నౌ క్రమశో జుహ్వతస్ తదా తత్ర తత్ర జగద్యోనిమ్ అనుసంధాయ పూరుషమ్
మునుపటి అగ్నిలో కూడా, యజ్ఞంలో క్రమంగా హోమాలు చేస్తూ, ప్రతి చోటా ఈ జగత్తుకు మూలమైన పురుషుడిని మనసులో ధ్యానం చేయాలి.
మన్త్రపూతం శుచిః సమ్యగ్ యజ్ఞదేవో జగన్మయః లోకనాథో విశ్వకర్తా కుణ్డానాం తత్ర సంనిధౌ
మంత్రాలతో పవిత్రమైనవాడై, శుద్ధమైన ప్రవర్తన కలిగి, యజ్ఞదేవుడు అయిన జగన్మయుడు, లోకాలకు అధిపతి, సృష్టికర్త అయిన వాడు, ఆ యజ్ఞకుండాల దగ్గర ప్రత్యక్షంగా ఉంటాడు.
శుక్లరూపధరో విష్ణుర్ భవేద్ ఆహవనీయకే శ్యామో విష్ణుర్ దక్షిణాగ్నేః పీతో గృహపతేః కవేః
ఆహవనీయ అగ్నిలో విష్ణువు తెల్లవర్ణంతో ఉంటాడు; దక్షిణ అగ్నిలో నలుపు వర్ణంతో, గృహపతి అగ్నిలో పసుపు వర్ణంతో ఉంటాడు.
సర్వకాలం తేషు విష్ణుర్ అతో దేశేషు సంస్థితః న తేన రహితం కించిద్ విష్ణునా విశ్వయోనినా
అన్ని కాలాల్లో ఆ ప్రదేశాల్లో విష్ణువు నిలిచి ఉంటాడు; జగత్తుకు మూలమైన విష్ణువు లేని చోట ఏదీ లేదు.
ప్రణీతాయాః ప్రణయనం మన్త్రైశ్ చాకరవం తతః ప్రణీతోదకమ్ అప్య్ ఏతత్ ప్రణీతేతి నదీ శుభా
మంత్రాలతో ప్రణీత జలాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లిన తర్వాత, ఆ నీటిని 'ప్రణీత' అని పిలుస్తారు; ఆ పవిత్ర నదిని కూడా ప్రణీత అని అంటారు.
వ్యసర్జయం ప్రణీతాం తాం మార్జయిత్వా కుశైర్ అథ మార్జనే క్రియమాణే తు ప్రణీతోదకబిన్దవః
ఆ ప్రణీత జలాన్ని విడిచిన తర్వాత, కుశ芝తో శుద్ధి చేసి, శుద్ధి చేసే సమయంలో ప్రణీత జల బిందువులు పడతాయి.
పతితాస్ తత్ర తీర్థాని జాతాని గుణవన్తి చ సంజాతా మునిశార్దూల స్నానాత్ క్రతుఫలప్రదా
ఆ బిందువులు పడిన చోట పవిత్ర తీర్థాలు ఏర్పడతాయి; అవి మంచి ఫలితాలు ఇస్తాయి, మునిశ్రేష్ఠా! అక్కడ స్నానం చేస్తే యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది.
యాలంకృతా సర్వకాలం దేవదేవేన శార్ఙ్గిణా సోపానపఙ్క్తిః సర్వేషాం వైకుణ్ఠారోహణాయ సా
దేవదేవుడైన శారంగధనుడు ఎప్పుడూ అలంకరించే ఆ తీర్థం, మెట్లు కలిగి ఉండి, అందరికీ వైకుంఠానికి చేరే మార్గంగా ఉంటుంది.
సంమార్జితాః కుశా యత్ర పతితా భూతలే శుభే కుశతర్పణమ్ ఆఖ్యాతం బహుపుణ్యఫలప్రదమ్
పవిత్రమైన భూమిపై శుద్ధమైన కుశ芝లు పడిన చోట, కుశ芝తో తర్పణం చేయడం అని అంటారు; అది ఎంతో పుణ్యఫలాన్ని ఇస్తుంది.
కుశైశ్ చ తర్పితాః సర్వే కుశతర్పణమ్ ఉచ్యతే పశ్చాచ్ చ సంగతా తత్ర గౌతమీ కారణాన్తరాత్
కుశ芝తో తృప్తిపొందిన వారందరికీ కుశతర్పణం జరిగినదిగా చెప్పబడుతుంది; తరువాత, మరో కారణంతో గౌతమీ కూడా అక్కడ చేరింది.
ప్రణీతాయాం మహాబుద్ధే ప్రణీతాసంగమో ఽభవత్ కుశతర్పణదేశే తు తత్ తీర్థం కుశతర్పణమ్
ప్రణీత జలం ఉన్నప్పుడు, ఓ మహాబుద్ధి! ప్రణీత సమూహం ఏర్పడింది; కుశతర్పణం జరిగే చోట ఆ తీర్థాన్ని కుశతర్పణం అంటారు.
తత్రైవ కల్పితో యూపో మయా విన్ధ్యస్య చోత్తరే విసృష్టో లోకపూజ్యో ఽసౌ విష్ణోర్ ఆసీత్ సమాశ్రయః
అక్కడనే నేను వింధ్య పర్వతానికి ఉత్తరంగా ఒక యూపాన్ని ప్రతిష్ఠించాను; అది లోకానికి పూజ్యమైనది అయింది, విష్ణువు ఆశ్రయం అయినది.
అక్షయశ్ చాభవచ్ ఛ్రీమాన్ అక్షయో ఽసౌ వటో ఽభవత్ నిత్యశ్ చ కాలరూపో ఽసౌ స్మరణాత్ క్రతుపుణ్యదః
ఆ వటవృక్షం అక్షయమైనది, మహిమతో నిండినది అయింది; అది నిత్యంగా కాలరూపంలో ఉంటుంది, దాన్ని స్మరించడంవల్ల యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది.
మద్దేవయజనం చేదం దణ్డకారణ్యమ్ ఉచ్యతే సంపూర్ణే తు క్రతౌ విష్ణుర్ మయా భక్త్యా ప్రసాదితః
నా దేవతారాధనను దండకారణ్యంగా అంటారు; యజ్ఞం పూర్తైనప్పుడు, నేను భక్తితో చేసిన పూజ వల్ల విష్ణువు సంతోషించాడు.
యో విరాడ్ ఉచ్యతే వేదే యస్మాన్ మూర్తమ్ అజాయత యస్మాచ్ చ మమ చోత్పత్తిర్ యస్యేదం వికృతం జగత్
వేదంలో విరాట్ అని పిలవబడే వాడు, యందునుంచి రూపం పుట్టింది, యందునుంచి నేనూ జన్మించాను, యందువల్ల ఈ జగత్తు మార్పులకు లోనవుతుంది—
తమ్ అహం దేవదేవేశమ్ అభివన్ద్య వ్యసర్జయమ్ యోజనాని చతుర్వింశన్ మద్దేవయజనం శుభమ్
ఆ దేవదేవేశ్వరుడికి నమస్కరించి, నేను నా దేవతారాధన స్థలాన్ని ఇరవై నాలుగు యోజనాల మేర విస్తరించి ప్రతిష్ఠించాను.
తస్మాద్ అద్యాపి కుణ్డాని సన్తి చ త్రీణి నారద యజ్ఞేశ్వరస్వరూపాణి విష్ణోర్ వై చక్రపాణినః
అందువల్ల, నారదా! ఇప్పటికీ అక్కడ మూడు యజ్ఞకుండాలు ఉన్నాయి; అవి యజ్ఞేశ్వరుడైన చక్రపాణి విష్ణువు స్వరూపాలు.
తతః ప్రభృతి చాఖ్యాతం మద్దేవయజనం చ తత్ తత్రస్థః కృమికీటాదిః సో ఽప్య్ అన్తే ముక్తిభాజనమ్
అప్పటి నుంచి నా దేవతారాధన ప్రసిద్ధి చెందింది; అక్కడ ఉండే క్రిమి, కీటకాదికీ చివరికి మోక్షం లభిస్తుంది.
ధర్మబీజం ముక్తిబీజం దణ్డకారణ్యమ్ ఉచ్యతే విశేషాద్ గౌతమీశ్లిష్టో దేశః పుణ్యతమో ఽభవత్
ధర్మానికి, ముక్తికి విత్తనంగా నిలిచిన దండకారణ్యం, ముఖ్యంగా గౌతమి నదిని ఆలింగనం చేసుకున్న ప్రాంతం అత్యంత పవిత్రంగా మారింది.
ప్రణీతాసంగమే చాపి కుశతర్పణ ఏవ వా స్నానదానాది యః కుర్యాత్ స గచ్ఛేత్ పరమం పదమ్
పవిత్ర నదుల సంగమంలో లేదా అక్కడ కుశ తర్పణం చేసినా, స్నానం, దానం వంటి పుణ్యకార్యాలు చేసినవాడు పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.
స్మరణం పఠనం వాపి శ్రవణం చాపి భక్తితః సర్వకామప్రదం పుంసాం భుక్తిముక్తిప్రదం విదుః
భక్తితో జ్ఞాపకం చేసేవాడు, పఠించేవాడు, వినేవాడు — వీరందరికీ అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి; భోగం, మోక్షం రెండూ లభిస్తాయని తెలిసింది.
ఉభయోస్ తీరయోస్ తత్ర తీర్థాన్య్ ఆహుర్ మనీషిణః షడశీతిసహస్రాణి తేషు పుణ్యం పురోదితమ్
ఆ ప్రాంతంలో రెండు తీరం మీద కూడా మునులు ఎనభై ఆరు వేల పవిత్ర తీర్థాలు ఉన్నాయని చెప్పారు; వాటిలో పుణ్యం గురించి ముందే వివరించారు.
వారాణస్యా అపి మునే కుశతర్పణమ్ ఉత్తమమ్ నానేన సదృశం తీర్థం విద్యతే సచరాచరే
మహర్షీ, వారాణసిలో కూడా కుశతర్పణం అత్యుత్తమమైనది; చరాచర జగత్తులో దీనికి సమానమైన మరో తీర్థం లేదు.
బ్రహ్మహత్యాదిపాపానాం స్మరణాద్ అపి నాశనమ్ తీర్థమ్ ఏతన్ మునే ప్రోక్తం స్వర్గద్వారం మహీతలే
బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలు కూడా ఈ తీర్థాన్ని జ్ఞాపకం చేసేవారికి నశిస్తాయి; ఈ తీర్థం భూమిపై స్వర్గ ద్వారం అని మునులకు చెప్పబడింది.
మన్యుతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం సర్వపాపప్రణాశనమ్ సర్వకామప్రదం నౄణాం స్మరణాద్ అఘనాశనమ్
ఇది మన్యు తీర్థం అని ప్రసిద్ధి; ఇది అన్ని పాపాలను నాశనం చేస్తుంది. దాన్ని జ్ఞాపకం చేస్తే మనుషులకు అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి, పాపాలు పోతాయి.
తస్య ప్రభావం వక్ష్యామి శృణుష్వావహితో మునే దేవానాం దానవానాం చ సంగరో ఽభూన్ మిథః పురా
దాని మహిమను నేను చెప్పబోతున్నాను, నీవు శ్రద్ధగా విను మునీశ్వరా. ఒకప్పుడు దేవతలు, దానవులు పరస్పరం యుద్ధం చేశారు.