ભૂતેભ્યઃ પરતસ્તેભ્યો વ્યાલોકા સા ધરા સ્મૃતા
ભૂતોથી પણ પર અને એથી પણ આગળ જે પ્રકાશ છે, તેને જ પૃથ્વી કહેવાય છે.
પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથૈવાન્તર્ગતાનિ તુ
જેમ મોટાં વાસણમાં નાનાં વાસણો સમાયેલી હોય છે,
તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતા મતાઃ
એ જ રીતે, આકાશમાં પ્રકાશના ભાગો પણ અંદર સમાયેલાં કહેવાય છે.
યાવદેતાનિ ભૂતાનિ તાવદુત્પત્તિરુચ્યતે
જ્યાં સુધી આ ભૂતો છે, ત્યાં સુધી તેમની ઉત્પત્તિ કહેવાય છે.
પ્રત્યા ખ્યાય તુ ભૂતાનિ કાર્યોત્પર્ત્તિન વિદ્યતે
જ્યારે ભૂતો પાછાં ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે કાર્યની ઉત્પત્તિ રહેતી નથી.
કારણાત્મકાસ્તથૈક સ્યુર્ભેદા યે મહદાદયઃ
મહત્તત્વથી શરૂ થતા જે ભેદ છે, તે બધા કારણરૂપ અને એકરૂપ છે.
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાડ્યો યાથાતથ્યન વૈ દ્વિજાઃ
હે દ્વિજો, સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોનું ક્ષેત્ર જેમ છે તેમ જ છે.
વૈશ્વરૂપ્રધાનસ્ય પરિણામૈકદેશિકઃ
મુખ્ય તત્વના વૈશ્વરૂપના ફક્ત એક ભાગમાં પરિવર્તન થાય છે.
એવંભૂતગણાઃ સપ્ત સન્નિવિષ્ટાઃ પરસ્પરમ્
આ રીતે, આવા સાત જીવગણો પરસ્પર સ્થિર થયેલા છે.
એતાવદેવ શ્રોતવ્યં સંનિવેશે તુ પાર્થેવે
પૃથ્વી પર વસવાટની વ્યવસ્થા વિષે એટલું જ સાંભળવું યોગ્ય છે.
તાસ્ત્વહં પરિમાણેન નં સંખ્યાતુમિહોત્સહે
હું અહીં એ બધાનું માપ કરીને ગણતરી કરી શકતો નથી.
તારકાસંનિવેશશ્ચ યાવદ્દિવ્યાનુમણ્ડલમ્
અને તારાઓની રચના પણ, જેટલું દિવ્યમંડળ સુધી છે,
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કૃથિવ્યા વૈ વિચક્ષણાઃ
હવે આગળથી, હે વિદ્વાનો, પૃથ્વી વિષે હું કહિશ.
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પ્રકાશ — આ પાંચ તત્વો છે.
જનની સર્વભૂતાનાં સર્વસત્ત્વધરા ધરા
પૃથ્વી બધા જીવોની માતા છે, બધા પ્રાણીઓનું ભારણ ધારણ કરતી છે.
નાનાનદનદીશૈલા નૈકજાતિસમાકુલા
એમાં અનેક નદીઓ અને પર્વતો છે, અને અનેક જાતિના જીવોથી ભરપૂર છે.
નદીનદસસુદ્રસ્થાસ્તન્થા ક્ષુદ્રાશ્રયસ્થિતાઃ
તેઓ નાનાં નદીઓ, નાળાઓ અને નીચા સ્થળોએ રહે છે, અને નમ્ર વસવાટસ્થાનોમાં વસે છે.
આપો ઽનન્તા હિ વિજ્ઞેયાસ્તથાગ્નિઃ સર્વલોકગઃ
પાણી અનંત છે એમ જાણવું, અને અગ્નિ પણ બધાં લોકોમાં વ્યાપી રહ્યો છે.
તથાકાશમનાલેખ્યં રમ્યં નાનાશ્રયં સ્મૃતમ્
એ જ રીતે, આકાશને પકડવું શક્ય નથી, તે મનોહર છે અને અનેક પ્રકારનાં નિવાસસ્થાન ધરાવે છે.
આપઃ પૃથિવ્યામુદકે પૃથિવ્યુપરિ સંસ્થિતાઃ
પાણી જમીનની અંદર, પાણીમાં અને જમીનના ઉપર સ્થિત છે.
એવં મતમનન્તસ્ય ભૌતિકસ્ય ન વિદ્યતે
આ રીતે, અનંત ભૌતિક તત્વો વિશેનું મત એક સ્થિર નથી.
ભૂમિર્જલમથા કાશમિતિ યા યા પરંપરા
જમીન, પાણી અને પછી આકાશ—આ ક્રમ પ્રમાણે વર્ણવાયું છે.
દશયોજનસાહસ્રમેકં ભૌમં રસાતલમ્
પૃથ્વી પરનું રસાતલ એક હજાર યોજન જેટલું વિશાળ છે.
પ્રથમં તત્વલં નામ સુતલં તુ તતઃ પરમ્
સૌપ્રથમ અતલ નામનું પ્રદેશ છે, અને તેના આગળ સુતલ આવે છે.
તતોર્ઽવાક્ચ તલં નામ પરતશ્ચ રસાતલમ્
પછી નીચે તલાતલ નામનું પ્રદેશ છે અને તેના આગળ રસાતલ છે.
કૃષ્ણભૌમશ્ચ પ્રથમો ભૂમિભાગઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ
પૃથ્વીનો પહેલો ભાગ કૃષ્ણભૌમ કહેવાય છે, જે અંધકારમય છે.
પીતભૌમશ્ચતુર્થસ્તુ પઞ્ચમઃ શર્કરામયઃ
ચોથો પીતભૌમ છે, એટલે પીળો પ્રદેશ, અને પાંચમો કંકરથી ભરેલો છે.
પ્રથમે ઽસ્મિંસ્તલે ખ્યાતમસુરેદ્રસ્ય મન્દિરમ્
આ પ્રદેશોમાં સૌપ્રથમ અસુરરાજાનું મહેલ પ્રસિદ્ધ છે.
પુરં ચ શઙ્કુકર્ણસ્ય કબન્ધસ્ય ચ મન્દિરમ્
ત્યાં શંકુકર્ણનું શહેર અને કબંધનું મહેલ પણ છે.
રાક્ષસસ્ય ચ ભીમસ્ય શૂલદન્તસ્ય ચાલયમ્
અને રાક્ષસ ભીમ તથા શૂલદંતનું નિવાસસ્થાન પણ ત્યાં છે.