સત્યશ્રિયાશ્ચ વિદ્વાંસઃ શાસ્ત્રગ્રહણતત્પરાઃ
સત્યશ્રિના વિદ્વાન અનુયાયીઓ શાસ્ત્રના અભ્યાસમાં તત્પર રહ્યા.
બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજ ઇતિ શાખાપ્રવર્ત્તકાઃ
બાષ્કલ અને ભરદ્વાજ એ શાખાઓના સ્થાપક હતા.
જનકસ્ય સ યજ્ઞે વૈ વિનાશામગમદ્દ્વિજાઃ
જનકના યજ્ઞમાં દ્વિજોએ એકત્રિત થયા અને ત્યાં વિનાશ થયો.
જનકસ્યાશ્વમેધે તુ કથ વાદાભ્યજાયત
જનકના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં ચર્ચા અને વાદ વિવાદ ઊભો થયો.
એતત્સર્વં યથા વૃત્તમાચક્ષ્ત્ર વિદિતં તવ
આ બધું જેવું બન્યું, એ બધું મેં તને કહેલું છે.
ઋષીણાં હિ સહસ્રાણિ તત્રાજગ્મુરનેકશઃ
ત્યાં હજારો ઋષિઓ જુથોમાં આવી પહોંચ્યા.
આગતાન્બ્રાહ્મણાન્દૃષ્ટ્વા જિજ્ઞાસાસ્યાભવત્તતઃ
બ્રાહ્મણોને આવીને બેઠેલા જોઈ, ત્યાં જિજ્ઞાસા જાગી.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધિં ચક્રે જનાધિપઃ
રાજાએ મનમાં નક્કી કરીને પોતાનો નિર્ણય કર્યો.
ગ્રામાન્રત્નાનિ દાસીસ્છ મુનીન્પ્રાહ નરાધિપઃ
રાજાએ ઋષિઓને ગામો, રત્નો અને દાસીઓ અર્પણ કરી.
યદેતદાહૃતં વિત્તં યો વા શ્રેષ્ઠતમો ભવેત્
જે ધન લાવવામાં આવ્યું હતું, તેમાં જે શ્રેષ્ઠ સાબિત થશે—
જનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ઋષયસ્તે શ્રુતિક્ષમાઃ
જનકના વચન સાંભળી ઋષિઓ, જે વેદમાં સ્થિર હતા—
આહ્વયાઞ્ચક્રિરે ઽન્યોન્યં વેદજ્ઞાનમદોલ્બણાન્
તેમણે એકબીજાને પડકાર્યા અને પોતાના વેદજ્ઞાનનું પ્રદર્શન કર્યું.
મમૈતન્ન તવેત્યન્યો બ્રૂહિ વા કિં વિકત્થસે
આ મારું છે, તું નહીં; એટલે બીજું કઈક બોલ, કેમ ગર્વ કરે છે?
અથાન્યસ્તત્રવૈ વિદ્વાન્બ્રહ્મણસ્તુ સુતઃ કવિઃ
એ સમયે ત્યાં બીજો પણ હતો, જે વિદ્વાન અને કવિ હતો, અને બ્રહ્માનો પુત્ર હતો.
બ્રહ્મણોંઽશસમુત્પન્નો વાક્યં પ્રોવાચ સુસ્વરમ્
બ્રહ્માના અંશમાંથી જન્મેલો એ, મીઠી વાણીમાં બોલ્યો.
નયસ્વ ચ ગૃહંવત્સ મમૈતન્નાત્ર સંશયઃ
બાળક, આ લઈ જા ઘેર; આ મારું જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
યો વા ન પ્રીયતે વિદ્વાન્સમાહ્વયતુ માચિરમ્
જો કોઈ વિદ્વાન ખુશ ન હોય, તો તરત મને બોલાવી શકે.
તાનુવાચ તતઃ સ્વસ્થો યાજ્ઞવલ્ક્યો હસન્નિવ
પછી યાજ્ઞવલ્ક્ય શાંત રહીને, હળવી સ્મિત સાથે એમને કહ્યું.
વદામહે યથાશક્તિ જિજ્ઞાસંતઃ પરસ્પરમ્
ચાલો, આપણે એકબીજાને પ્રશ્નો પુછીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વાત કરીએ.
સહસ્રધા શુભૈરર્થૈઃ સુક્ષ્મદર્શનસંભવૈઃ
હજારો રીતે, શુભ અર્થો સાથે, સૂક્ષ્મ સમજણમાંથી ઉદ્ભવેલા પ્રશ્નો કરીએ.
સંત્યુત્તમગુણૈર્યુક્તા નૃપસ્યાપિ પરીક્ષકાઃ
ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત લોકો, રાજાના પણ પરીક્ષક હોય છે.
ઋષયસ્ત્વેકતઃ સર્વે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તથૈકતઃ
બધા ઋષિઓ એક બાજુ હતા અને યાજ્ઞવલ્ક્ય બીજી બાજુ.
એકૈકશસ્તતઃ પૃષ્ટા નૈવોત્તરમથાબ્રુવન્
પછી, દરેકને અલગથી પૂછવામાં આવ્યા, પણ કોઈએ જવાબ આપ્યો નહીં.
શાકલ્યમિતિ હોવાચ વાદકર્ત્તારમઞ્જસા
એણે સીધા જ વાદ કરનારને કહ્યું: 'શાકલ્ય'.
પણસ્તુ યજમાનેન બદ્ધો નીતો યથા ધૃતઃ
યજમાન દ્વારા પણ બાંધવામાં આવ્યું અને જેમ નક્કી થયું તેમ લઈ જવાયું.
પ્રોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યં સપુરુષં મુનિસન્નિધૌ
યાજ્ઞવલ્ક્યે પોતાના લોકો સાથે ઋષિઓની હાજરીમાં કહ્યું.
વિદ્યાધનં મહાસારં સ્વયઙ્ગ્રાહં જિઘૃક્ષસિ
તારે પોતે જ મહાન જ્ઞાનધન મેળવવાની ઇચ્છા છે.
બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બલં વિદ્ધિ વિદ્યાતત્ત્વાર્થદર્શનમ્
બ્રહ્મનિષ્ઠ લોકોની તાકાત એ જ્ઞાનના તત્ત્વને જોવામાં છે, એ જાણ.
કામપ્રર્શ્નધના વિપ્રાઃ કામપ્રશ્નં વદામહે
હે બ્રાહ્મણો, જેમના માટે ઇચ્છા પ્રશ્ન જ ધન છે, ચાલો આપણે ઇચ્છાનો પ્રશ્ન કરીએ.
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શાકલ્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ
આ શબ્દો સાંભળી, શાકલ્ય ગુસ્સાથી બેભાન અને ક્રોધિત થયો.