या विश्वाच्या गूढ आणि दिव्य रचनांचे वर्णन करताना, पुराणात अत्यंत तेजस्वी, सुवर्ण शृंग असलेल्या, निर्मळ आणि कांतिमान मुख असलेल्या एका अद्भुत स्वरूपाचे वर्णन आले आहे. त्याच्या गळ्यात जणू ज्वालांच्या माळा आहेत, ज्या सतत लवलवत्या ज्वाळांसारख्या चमकत राहतात. त्याच्या अंगावर हजारो डोळे आहेत, आणि त्या संख्येपेक्षा दुप्पट अधिक डोळ्यांनी तो उजळून निघालेला आहे. या डोळ्यांची माळ जाईच्या फुलांप्रमाणे शुभ्र आणि चंद्रासारखी तेजस्वी आहे. त्याचे शरीर उंच आणि विशाल आहे, तो कधी पहुडलेला, तर कधी बसलेला स्वरूपात दिसतो. त्याच्या आजूबाजूला महान सर्प आहेत, प्रचंड वेटोळ्यांमध्ये गुंतलेले, ज्यांच्यात महान बुद्धी आणि दिव्यता आहे. तो सर्व नागांचा राजा—शेष, अनंत—महासंपन्न आणि तेजस्वी आहे. या अद्भुत सृष्टीमध्ये सात अधोलोक—रसायनातले प्रदेश—रसायन, तल, अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल आणि पाताल—यांचे असे वर्णन झाले आहे. या सातही अधोलोकांच्या पलीकडे एक असे क्षेत्र आहे, जे अदृश्य आणि अगम्य आहे, अगदी सिद्ध ऋषींसाठीही ते गाठता येत नाही. हे क्षेत्र पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांनी बनलेले आहे, हे द्विजश्रेष्ठा, ऐका. आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाचे वर्णन करतो. त्यांच्या तेजामुळे आणि प्रकाशामुळे, हे दोन्ही आपल्या कक्षांमध्ये उंचावले गेले आहेत. पृथ्वीच्या अर्ध्या विस्ताराला इतरत्र बाह्य मानले जाते. स्वर्ग लोकही पृथ्वीच्या परिघाएवढेच विस्तारलेले आहेत. सूर्य हा प्रकाशाचा मूळ स्रोत आहे आणि तो पृथ्वीवरून उदयाला येतो, असे स्मरण केले जाते. या प्रदेशात ‘मही’ हा शब्द पृथ्वीच्या तत्त्वासाठी वापरला जातो. आता सूर्याच्या कक्षेतील योजनांची संख्या लक्षात घ्या—त्याचा व्यास त्याच्या रुंदीपेक्षा तिप्पट आहे आणि त्या प्रमाणे कक्षेचा परिघ मोजला जातो. नंतर पृथ्वीच्या विस्ताराचे योजनांसह मोजमाप सांगितले आहे. या पुराणात विस्ताराने हे सर्व माप सांगितले गेले आहे. जे पूर्वी गर्विष्ठ होते आणि आता नाहीत, ते सध्याच्या अस्तित्वात असणाऱ्यांइतकेच आहेत. म्हणून मी आता पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे वर्णन करतो, जसे ते सध्याच्या देवांमध्ये आहे. संपूर्ण पृथ्वीची रुंदी दीडशे कोटी योजनांची आहे, असे स्मरण केले जाते. या रुंदीच्या अर्ध्या भागाची मोजणी योजनाच्या टोकापासून केली जाते. अशाच प्रकारे, एक लाख योजनांपेक्षा एक हजाराने कमी म्हणजे नव्वद हजार योजनांचा विस्तार आहे. योजनाच्या टोकापासून अकरा कोटी योजनांची मोजणी होते. अशा प्रकारे पृथ्वीच्या अंतर्गत परिघाचे वर्णन येथे केले आहे. पृथ्वीची रचना आणि विभागणी तिच्या कक्षेपर्यंत विस्तारलेली आहे. या ठिकाणी सात द्वीपांची स्थिती सांगितली आहे. प्रत्येक द्वीपावर, जणू छत्रासारख्या गोलाकार स्वरूपात लोकांची मांडणी झाली आहे. या विश्वांडाच्या कवचाचे हेच माप सांगितले गेले आहे. भूर्लोक, भुवर्लोक आणि तिसरा स्वर्ग—हे आपापल्या जागी स्वतः स्थिर आहेत. हे सातही लोक छत्रासारख्या आकारात मांडले गेले आहेत. त्यांना बाहेरून जे तत्त्व वेढते, ते त्यांच्या प्रमाणापेक्षा दहाव्या भागाने अधिक आहे. या विश्वांडाच्या सर्व बाजूंनी घन समुद्र आहे. त्या घन समुद्राच्या पलीकडे, हे विश्व केंद्रित तेजाने धरलेले आहे. हे विश्व प्रतिष्ठित ‘धनवायू’ने—म्हणजेच संपत्तीच्या वायूने—मजबूतीने स्थापन केलेले आहे. संपूर्ण सृष्टी पंचमहाभूतांनी वेढलेली आहे, आणि ती मूळ तत्त्वांनी वेढली गेली आहे, तर ते मूळ तत्त्वही महातत्त्वाने व्यापलेले आहे. आता मी जगाच्या प्राचीन रक्षणकर्त्यांचे वर्णन क्रमाने सांगतो. म्हणजेच मेरू पर्वताच्या पूर्वेकडे, आणि तसेच मानसाच्या शिखरावर, हे रक्षणकर्ते आहेत—अशी ही विश्वाची अद्भुत, विस्तृत आणि दिव्य रचना, पुराणांमध्ये वर्णन केल्याप्रमाणे, आपल्या समोर उभी राहते.