सत्यश्रियाश्च विद्वांसः शास्त्रग्रहणतत्पराः
सत्यश्रीचे विद्वान अनुयायी शास्त्राध्ययनात मन लावून होते.
बाष्कलिश्च भरद्वाज इति शाखाप्रवर्त्तकाः
बाष्कल आणि भरद्वाज हे शाखांचे प्रवर्तक होते.
जनकस्य स यज्ञे वै विनाशामगमद्द्विजाः
जनकाच्या यज्ञात सर्व द्विज एकत्र आले आणि त्यांना नाशाचा सामना करावा लागला.
जनकस्याश्वमेधे तु कथ वादाभ्यजायत
जनकाच्या अश्वमेध यज्ञात वाद उद्भवला.
एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्त्र विदितं तव
हे सर्व जसे घडले, तसे मी तुला सांगितले आहे.
ऋषीणां हि सहस्राणि तत्राजग्मुरनेकशः
तेथे हजारो ऋषी अनेक गटांनी आले.
आगतान्ब्राह्मणान्दृष्ट्वा जिज्ञासास्याभवत्ततः
तेथे एकत्र आलेल्या ब्राह्मणांना पाहून जिज्ञासा निर्माण झाली.
इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः
राजाने मनाशी ठरवून आपला निर्णय घेतला.
ग्रामान्रत्नानि दासीस्छ मुनीन्प्राह नराधिपः
राजाने त्या ऋषींना गावे, रत्ने आणि दासी दिल्या.
यदेतदाहृतं वित्तं यो वा श्रेष्ठतमो भवेत्
जे काही धन आणले गेले, त्यात जो सर्वश्रेष्ठ ठरेल—
जनकस्य वचः श्रुत्वा ऋषयस्ते श्रुतिक्षमाः
जनकाचे शब्द ऐकून, वेद सहन करणारे ऋषी—
आह्वयाञ्चक्रिरे ऽन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणान्
त्यांनी एकमेकांना आव्हान दिले आणि आपले प्रचंड वेदज्ञान दाखवले.
ममैतन्न तवेत्यन्यो ब्रूहि वा किं विकत्थसे
हे माझंच आहे, तुझं नाही; म्हणून दुसरं काही बोल, असं का माज दाखवतोस?
अथान्यस्तत्रवै विद्वान्ब्रह्मणस्तु सुतः कविः
तेव्हा तिथेच एक दुसरा, विद्वान आणि कवी, ब्रह्मदेवांचा मुलगा, उपस्थित होता.
ब्रह्मणोंऽशसमुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्
ब्रह्मदेवांच्या अंशातून जन्मलेला तो गोड आवाजात बोलू लागला.
नयस्व च गृहंवत्स ममैतन्नात्र संशयः
हे बाळ, हे घरी घेऊन जा; हे माझंच आहे, यात काहीच शंका नाही.
यो वा न प्रीयते विद्वान्समाह्वयतु माचिरम्
जो विद्वान समाधानी नसेल, त्याने मला उशीर न करता बोलावावं.
तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव
मग याज्ञवल्क्य शांतपणे, हसल्यासारखा, त्यांच्याशी बोलू लागला.
वदामहे यथाशक्ति जिज्ञासंतः परस्परम्
आपल्या ताकदीप्रमाणे एकमेकांना विचारत आपण बोलूया.
सहस्रधा शुभैरर्थैः सुक्ष्मदर्शनसंभवैः
हजारो प्रकारांनी, सूक्ष्म समजुतीतून आलेल्या शुभ अर्थांनी.
संत्युत्तमगुणैर्युक्ता नृपस्यापि परीक्षकाः
उत्तम गुण असलेले लोक राजालाही परीक्षक असतात.
ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः
सर्व ऋषी एकीकडे, आणि याज्ञवल्क्य एकीकडे उभे होते.
एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाब्रुवन्
मग प्रत्येकाला वेगळं विचारलं, पण कुणीच उत्तर दिलं नाही.
शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा
त्याने वाद करणाऱ्याला थेट 'शाकल्य' असं म्हटलं.
पणस्तु यजमानेन बद्धो नीतो यथा धृतः
यजमानाने पैज लावली आणि ठरल्याप्रमाणे ती घेतली गेली.
प्रोवाच याज्ञवल्क्यं सपुरुषं मुनिसन्निधौ
याज्ञवल्क्य आपल्या लोकांसह, ऋषींच्या उपस्थितीत बोलू लागला.
विद्याधनं महासारं स्वयङ्ग्राहं जिघृक्षसि
तू स्वतःसाठी विद्या या मोठ्या संपत्तीवर ताबा मिळवू इच्छितोस.
ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम्
ब्रह्मनिष्ठ लोकांची खरी ताकद म्हणजे ज्ञानाचं तत्त्व समजून घेणं हेच आहे, हे जाणून ठेव.
कामप्रर्श्नधना विप्राः कामप्रश्नं वदामहे
हे ब्राह्मणांनो, ज्यांचं धन म्हणजे प्रश्न विचारणं, चला आपण इच्छेचा प्रश्न विचारूया.
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः
त्याची ही वाक्यं ऐकून शाकल्य रागाने भरून गेला आणि बेशुद्ध झाला.