ସମସ୍ତ ଋତୁର ସୁବିଧାରେ ପ୍ରଚୁର, କିଛି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅପବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୁଭ ପରିବେଶରେ ଏକ ଦେଶ ଅଛି। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅଧିକାରୀ। ସେମାନେ ମୃଗୀ ଦୁହାଯାଉଥିବା ଗାଁର ଦୁଧ ପିଉଥିବାରୁ, ଏହି ଦୁଧ ନେକ୍ତର ସମାନ ମଧୁର। ସେମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଦେହର ରୂପ ଓ ଆସକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ସମାନ ଓ ସମତୁଳିତ। ସେମାନେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ଓ ଶୁଭ ଭାବରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ କେବଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମୁଁ କଣ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି? ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁମାନେ ପୁନି ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରୋମହର୍ଷଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏବେ ଏହି ମଧ୍ୟ ଭାଗର ଦେଶ ବିଭିନ୍ନ, ଏଠାରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ଦେଶଟି ଭାରତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତ ଜନମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତି ଅନୁସାରେ, ଦେଶଟି ଭାରତ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପୃଥିବୀର କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ମାନବ ହାତର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକୁ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଓ ପରସ୍ପର ଅପହ୍ରାସ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଓ ବାରୁଣ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର ନାମ। ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଆକାର ହଜାର ଯୋଜନ, ଆଉ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ। ପୂର୍ବ ଅଂଶରେ କିରାତମାନେ ଅଛନ୍ତି, ପଶ୍ଚିମରେ ଯବନମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ପୂଜା, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟାପାରରେ ନିୟୁକ୍ତ ଓ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ। ଧର୍ମ, ଧନ, ଏବଂ କାମରେ ଏକତା ରଖି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏଠି ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି କରାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶକୁ ଜିତିଥିବା ନରେଶ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ଦେଶକୁ ଶାସନ କରୁଥିବା ରାଜା ସ୍ୱାଧୀନପତି ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପରେ ଦେବି। ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଓ ଋକ୍ଷ ପର୍ବତ ଏଠିରେ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି, ଏବଂ ନିକଟର ଅନ୍ୟ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ। ସନ୍ଦର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ, ବୈହାର ଓ ଦୁର୍ଦୁର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବାତନ୍ଧାମା, ନାଗଗିରି, ପାଣ୍ଡୁର ପର୍ବତ, ପୁଷ୍ପଗିରି, ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ, ରୈବତକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଜଣା ଛୋଟ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରାଣୀ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଏହି ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି: ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ; ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଦେବିକା, କୁହୂ; କୌଶକୀ, ତ୍ରିଦିବା, ନିଷ୍ଠୀବୀ, ଗେଡ଼କୀ; ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ବେଦବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁ, ରେବା; ପାଶା, ଚର୍ମଣ୍ବତୀ, ନୂପା, ବିଦିଶା, ବେତ୍ରବତୀ; ଶୋଣ, ମହାନଦ, ନର୍ମଦା, ସୁରସା, କ୍ରିୟା; ତମସା, ପିପ୍ପଳା, ଶ୍ୟେନା, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା; ସନେରୁ, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ମଂକୁଟି, ତ୍ରିଦିବ, କ୍ରତୁ; ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ଶ୍ରିପା, ନିଷଧା ନଦୀ; ତୋୟ, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା, ବନ୍ନଶିଳା; ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣଭେନା, ବଂଜୁଳା। ଏହି ଭାରତ ଦେଶ ଏହି ପର୍ବତ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏଠିରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ଶୁଭ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।