ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ବିବରଣୀରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳ ସତ୍ତରିଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅନ୍ତରାଳଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ରେଖା ଓ କଠିର ମଧ୍ୟର ଅଂଶ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବାହାର ଦିଗରୁ, ବିଶେଷକରି ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପ୍ରତିକ୍ରମାନୁସାରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥାଏ। ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହିପରି ଗତି କରେ। ସମଗ୍ର ଦୂରତା ସତରେ ହଜାର ଯୋଜନା ଅଟେ, ଏହା ସହିତ ଏକୋଇଶ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହାର ବୃତ୍ତାକାର ବ୍ୟାସ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଯେମିତି ତାହାର ସୀମାନ୍ତରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଘୁରେ, ଏହି ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ତେର ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ। କିନ୍ତୁ, କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଯେପରି ଧୀରେ ଗତି ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ କେବଳ ସାନା ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ। ଏହି ଚଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶିଥିଲ ହୁଏ। ରାତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେମିତି କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ କାଦୁ ଘୁରେ, ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘୁରେ। ଦୁଇ କଠିର ମଧ୍ୟରେ ବୃତ୍ତ ଘୁରିଥାଏ, ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଏଠିଏ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତି କେବେ ଧୀରେ, କେବେ ତେଜ ହୁଏ। ରାତିରେ ଏହି ଗତି ତେଜ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଶିଥିଲ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହା ଏହିପରି ଅସମ ଓ ସମ ଭାବରେ ଏହାର ମାର୍ଗ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ସେ ସର୍ପର ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ଓ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପଛରୁ ଯେପରି ଚମକେ, ସେପରି ସାମ୍ନାରେ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ଏକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା। ଏଠି ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଏହିପରି ସୀମା ଅଛି; ଏହା ପରେ ଆଲୋକ ନାହିଁ। ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଘେରି ଥିବା ପାଇଁ ଏହିପରି ନିର୍ମିତ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରଭାତ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ପ୍ରଭାତ ପରେ ଯେ ସମୟ ତାହାକୁ ଦିନ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ, କିଛି ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏମିତି ତ୍ରିଶିଏ ମିଲିଅନ୍ ମାନ୍ଦେହ ନାମକ ଦାନବ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦହୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନେ ଓ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓଁକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଦେଲେ। ପୁନି, ଏହି ମହାପ୍ରଭା ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କ ସହ ଭାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ଏଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ତିରିଶି କଳା ରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଏହିପରି ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିନ ଓ ରାତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଦିନ ଅଂଶ ଅନୁସାରେ ଦିନର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ନିୟମିତ ଭାବେ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରତିପଦାରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେଇ ପ୍ରଭାତ ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ସଂଗବ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।