ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଜଳ ବ୍ୟପକ ଭାବେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ମିଳନରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସହସ୍ର ଉପାୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଏକାନ୍ତ ଏବଂ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଏବଂ ନଦୀ-ଝରଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତ ମଧ୍ୟରୁ ଜଳକୁ ନେଇଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚ୍ୟାନେଲ୍ଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଶଏ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଜଳ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ସମସ୍ତ କିରଣ, ଯାହାକୁ 'ଅମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ବର୍ଷାର କାରଣ ଅଟୁଟ ରୂପେ ହୁଏ। ଏହି କିରଣ ମାନେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ମେଘ, ଦକ୍ଷିଣ ମେଘ, ହ୍ରଦ, ହିମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେଥିରେ ଧଳା ଓ ମାୟାମୟ ମେଘ, ଗାଈ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବନର ଧାରକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଚ୍ୟାନେଲ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସେ ତିନି ପ୍ରକାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି କରନ୍ତି। ବର୍ଷା ଓ ଶରତ୍ରୁତୁରେ ସେ ଚାରିଟି ଧାରା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ପୁଷା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ ଓ ଯମ—ଏହି ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ରୂପେ ବିଭାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ବରୁଣ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ପୁଷା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଷାଢରେ ସବିତା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆଶ୍ୱିନରେ ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ କାର୍ତ୍ତିକରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ବରୁଣ ପଞ୍ଚ ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଧାତା ଆଠ ହଜାର କିରଣ ନିଆଁ, ଶତକ୍ରତୁ ନବ ହଜାର କିରଣ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସିତ୍ର ସାତ କିରଣରେ ତେଜମୟ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଆଠରେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଛଅ ହଜାର କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ଅଲୋକିତ କରନ୍ତି। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧଳା, ଶରତ୍ରେ ହଳଦିଆ ଆଭାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅମୃତ କେବଳ ଅମରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅମୃତ ଜଳ, ଶୀତଳତା ଓ ତାପର ରୂପେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ମୂଳ ଉତ୍ସ, ତାରାମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ସୋମ ନାୟକ, ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଜା। ଅଗ୍ନିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ପରିଗଣାଯାଏ। ସ୍କନ୍ଦ ଦେବସେନାପତି, ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ ଭି ସେହିପରି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୈବସ୍ବତ ଏବଂ ଯମ ଭାବେ ଓ ଦେବତା ଓ ଅସୁରଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ମହାଗ୍ରହ ତେଜସ୍ବୀ ଅଟୁଟ। ତିନି ଲୋକର ଉତ୍ପତ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ହୋଇଛି, ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ମହାଦେବ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଲୟ ହୁଏ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜ୍ଞାତା। କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ—ଏସବୁ ଗଣନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କେବେ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଋତୁର ଭିନ୍ନତା ବିନା କେମିତି ଫୁଲ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ହୋଇପାରିବ? ଏହି କ୍ରମ ନଥିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି କାଳ, ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ବାରମାସ ପ୍ରଜାପତି। ସେ ଅମୂଳ୍ୟ ତେଜର ଧାରା, ଅନ୍ଧକାରର ନାଶକ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।