ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ରୂପେ ସତ୍ୟ, ଜପ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନକୁ ଗଣାଯାଏ । ଏହି ଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ନାୟକମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଲୋଟସ୍ ପତ୍ରର ଦୀର୍ଘ ଆକୃତିର, ଉଦାର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରୀର ଥାଏ । ଏହି ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ସେମାନେ ବିଶ୍ୱଜନୀ ଚକ୍ରବର୍ତୀ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ବଡ଼ ବାଣ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ପାରମ୍ପରିକ ରୂପରେ ହାତକୁ "ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ" ଭାବରେ ଓ ଏକ ହାତର ଉପରି ଦୂରକୁ "ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ" କୁହାଯାଏ । ଶରୀରର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଯଦି ସମାନ ଥାଏ, ତାହାକୁ "ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଚକ୍ର" କୁହାଯାଏ । ସମସ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତୀଙ୍କ ପାଖରେ ସାତଟି ରତ୍ନ ଥାଏ । ପତାକା ଓ ସାତ ରତ୍ନ, ଯଦି ଜୀବନ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଏହି ପଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ । ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ସାତ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ସମସ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚଉଦଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଛି । ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏହି ଚକ୍ରବର୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ଚାରିଟି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଦାନ, ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଥାଏ । ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, କୀର୍ତି ଓ ବିଜୟ ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳେ । ଶିକ୍ଷା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ଦେହର ଚିହ୍ନ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଠାଉ ଓ ଚକ୍ଷୁ କପି ରଙ୍ଗର, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କେଶ ଦେଖାଯାଏ । ବନ୍ୟଗଛର ତଣ୍ଡା ଭଳି ଶରୀର, ସିଂହ ଭଳି କାନ୍ଧ ଓ ଦୃଢ଼ ଲିଙ୍ଗ ସେମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ । ଚରଣରେ ଚକ୍ର ଓ ମାଛ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଥାଏ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରି ଚକ୍ରବର୍ତୀ ଅସଙ୍ଗୁନ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ରୂପେ ଗଣାଯାଏ । ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ନୀତି ରୂପରେ ନିୟମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ । ଏକ ଏକ ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଜ୍ଞାନ ରୂପେ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୋଇଛି । ସେମାନେ ପୁଅ ଓ ପୁତ୍ରବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ନିୟମିତ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାନ୍ତି । ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସନ୍ଧି କାଳର ନିଜ ଗୁଣ ଅଛି, ଏହି ସନ୍ଧିକୁ "ସଂ" ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ । ଏବେ, ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି । କଳି ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆସିଲା । ସ୍ଥିତି ନୀତି ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ନିଯୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଦାର୍ଥ ଏକତ୍ରିତ କରି, ଏହି ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଯଜ୍ଞ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା ତାହା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ । ସନ୍ଧି କାଳ ଓ କୃତ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲା, ଔଷଧି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ତେବେ, ଲୋକଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉପଭୋକ୍ତା ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ତାଙ୍କର ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଆସିଲେ । ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାରେ ପୁରୋହିତମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥିଲା । ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସହଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା । ଅଗ୍ନିରେ ଅନ୍ନ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ । ତେବେ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ୱରୂପ, ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ପଡିଗଲେ ।