ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ—ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ବିଶେଷକରି ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଅନେକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ସେହି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଚାରିଟି ଗୁଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ। ଏହା ସହିତ, ସେମାନେ ସମୃଦ୍ଧି, ଧର୍ମ, କାମ, ଖ୍ୟାତି ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଏହି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଚିହ୍ନ ଓ ମାନବ ଦେହ ନେଇ ଆସନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଧୂସର ଠୋଠ ଓ ଆଖି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ କେଶ ଥାଏ। ବଟବୃକ୍ଷର ପରି ଦେହ, ସିଂହନିଭ ମୂଳା ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ଲିଙ୍ଗ ଥାଏ। ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଚକ୍ର ଓ ମାଛର ଚିହ୍ନ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରି ଜଣ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମାଜରେ ନୀତି ଓ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଯୁଗରେ ଏକ ବେଦ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ରୂପେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ରାଜାମାନେ ପୁଅ-ନାତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ନିୟମିତ ଭାବେ ଜୀବନ ପରିନିତି କରନ୍ତି। ଏହି ଯୁଗର ସନ୍ଧିକାଳକୁ ‘ସଂ’ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ କଳିଯୁଗ ଶେଷ ହେଲା ଓ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆସିଲା, ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ନିବାହ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଗଲା, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ କେମିତି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଥା କେମିତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା? ଯେତେବେଳେ ସନ୍ଧିକାଳ କୃତୟୁଗ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବର୍ଷା ପଡିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଣାଳୀ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହେଲା—ତେବେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭୋକ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଆସିଥିଲେ। ପୂଜାରୀମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ଓ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା ଚାଲିଥିଲା। ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୂଜାରୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିଲେ। ତେବେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ୱରୂପ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞର ହବି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପୂଜାରୀମାନେ ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅନ୍ତଃକଳହରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ ସମେତେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ—“ଭଗବନ୍, ଏହି ତୁମର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଣାଳୀ କ’ଣ?” ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁ ବଳି ଦିଆଯାଉଛି। ସେମାନେ କହିଲେ—“ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ; ଏହା ଅଧର୍ମ। ହିଂସାକୁ କେବେ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।” ଏହିପରି, ନିୟମିତ ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ ନ ହେଉ। ସେହିଠାରେ ଅଧିକତମ ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ଯେଉଁ ଉପକରଣ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ଜଗତ୍ର ନାଥ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଚଳନ୍ତି ଓ ଅଚଳନ୍ତି କିଏ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ?” ସେମାନେ ଏହି ଉତ୍ତର ଜାଣିବାକୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆକାଶଚାରୀ ବସୁମ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ବଂଶଜ, ଭଗବନ, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ବସୁମ୍ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଯଜ୍ଞର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ କଲେ।