କୃତୟୁଗର ଶେଷ ଲଗ୍ନରେ, ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରେ ତାହାର ଶକ୍ତି ଅଧିନ ରହିଥିଲା । ଯୁଗର ଗୁଣଗୁଡିକ—ତପ, ଶିକ୍ଷା, ଶକ୍ତି ଓ ଆୟୁ—ଏହି ସମୟରେ ଦୀର୍ଘ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତେବେ ତାହାର କ୍ଷୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭ ଏଠି ଅଂଶିକ ଭାବେ ହେଲା । ଯୁଗଚକ୍ରର ଆରମ୍ଭରେ, ତ୍ରେତା ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ ସବୁ କିଛି ଅତି ସୁଖଦ ଥିଲା । ଏହି ଯୁଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହରାଇ ଯିବା ପରେ, ଏକ ନୂତନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଉପଜିଲା । ମେଘ ଓ ବିଜୁଳିରୁ, ପଛ ଦିଗରୁ ଏକ ନିସ୍କାସନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ, ସେହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଗଛକୁ ଘର ଭାବରେ ଗଣନା କରିଥିଲେ । ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ସେମାନେ ଏହି ଗଛମାନରୁ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ । ତେବେ, ପ୍ରକୃତିର ଚରିତ୍ର ଅସ୍ଥିର ହେଇ ହଟାତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା । ଏହି ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ, ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପୁଣି ହେଲା ନାହିଁ । ପରେ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ହେଲା । ଅସମୟରେ, ରଜସ୍ତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେବା ସହିତ ଗର୍ଭଧାରଣ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଗଛ ଘର ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଥିଲା ସେଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଯେମାନେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଲେ । ଏବେ, ପୋଷାକ, ଫଳ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଉତ୍ପାଦିତ ହେଲା । ଉତ୍ତମ ଜିଜ୍ଞାସା ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଧୁକୋଷରେ ମଧୁ ଥିଲା । ସେହି ସାଧନାରେ, ଲୋକମାନେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇଗଲେ । ସେମାନେ ଗଛମାନେକୁ ଧରି, ମଧୁ କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷୀକୁ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଥିଲେ । ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ମାଲିକ ସହିତ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ । ଏହା ସହିତ, ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଉପଜିଲା । ସେହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ କିମ୍ବା ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ କିମ୍ବା ଉପରେ ପୋଷାକ ଚାପି ନେଇଥିଲେ । ଯେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଇଚ୍ଛାମତା ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି ଘରହୀନ ହୋଇଗଲେ । ମଧୁରେ ଭରିଥିବା ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀରେ ସେମାନେ ଚାଲିଥିଲେ । ସେମାନେ ଚାହିଁଥିବା ଭାବରେ, ସମତଳ କିମ୍ବା ଅସମତଳ ଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲେ । ତେବେ, ସେମାନେ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ସେଗୁଡିକର ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା । ଏହିଠାରୁ, ମାପ ଓ ମାନ ନିର୍ମାଣ ହେଲା । ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ଯୋଡିକୁ ‘ପ୍ରାଦେଶ’ କୁହାଯାଏ । ‘ତାଳ’ ମଧ୍ୟମ ମାପ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ‘ଗୋକର୍ଣ’ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ମାପ । ‘ରତ୍ନି’ ଏକ ଏକାଇ ଯାହା ଏକୋଇ ଆଙ୍ଗୁଳ ଯୋଡି ମାନାଯାଏ । ‘କିଷ୍କୁ’ ଦୁଇ ରତ୍ନି, ଅର୍ଥାତ୍ ଚଉଉଁ ଆଙ୍ଗୁଳ ଯୋଡି । ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ‘ଗବ୍ୟୂତି’ ନିର୍ମାଣ ହେଲା । ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେହି ବସତିଗୁଡିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏବେ ମୁଁ ଚତୁର୍ଥ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗର ବିବେଚନା କରିବି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ରୁଚକ ଏବଂ କୁମାରୀପୁର ଅନୁକ୍ରମେ ଥିଲା । ଦଶ ମଧ୍ୟରେ ହସ୍ତସ୍ରୋତ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ଅଠ ମଧ୍ୟରେ ନବହସ୍ତ ଥିଲା । ଦୁର୍ଗର ତିନି ପ୍ରକାର—ପାହାଡ଼, ଜଳ ଓ ଧନୁଷାକାର । ଏହାର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ଏକ ଯୋଜନ ଓ ଦୈର୍ଘ୍ୟରେ ଏକ ଅଷ୍ଟମ ଅଂଶ ଯୋଗ ହୋଇଥିଲା । ଏହା ପଙ୍ଖା ଆକାରର, କାଟା କିମ୍ବା ବିକୃତ କାନ ସହିତ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଗର, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ଭାବରେ, ସେମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ।