शृणु, धर्मप्रिय! यथा भागवतपुराणस्य एकोनविंशतितमस्कन्धे पर्वतानां, द्वीपानां च दिव्यवर्णनं विधायते, तथा अहं ते सम्यक् आख्यानं कथयामि। प्रथमः पर्वतः सूर्यसमानदीप्तिमान् "कुमुद" इति प्रसिद्धः। ततः द्वितीयः पर्वतः "उत्तम" नाम्ना ख्यातः। तत्र तृतीयः पर्वतः "बलाहक" इति जान्यते। चतुर्थः पर्वतः "द्रोण" नाम्ना, यत्र महान् औषधिपर्वतः वर्तते। पञ्चमः पर्वतः "कङ्क" इति, महत्त्वेन विश्रुतः। षष्ठः पर्वतः "महिष" इति, मेघसदृशः। सप्तमः पर्वतः "ककुद्मान्" इति कथ्यते। सर्वेऽपि पर्वताः प्रजापतेः उत्पत्तिं आदाय, यथाक्रमं तस्य वंशस्य विस्ताराय स्थिताः। अहं ते तेषां प्रदेशान्, नागसमान् शुभान्, कथयामि। बलाहकस्य "जीमूत" इति प्रदेशः, द्रोणस्य "हरितः" इति स्मृतः। ककुदस्य "सुप्रद" इति नाम, सप्तधा विभागः अस्ति। ज्योतिः, शान्तिः, तुष्टा, चन्द्रः, शुक्रः, विमोचनी—एतेषां समीपे शतशः सहस्रशः अन्याः पर्वताः सन्ति। एवं शाल्मलीद्वीपस्य व्यवस्था ते वर्णिता। शाल्मली विस्तीर्णकाण्डा, नाम्ना एव प्रसिद्धा। सा विस्तारतः समा, परन्तु सर्वत्र न समान। शृणु, यथा अहं शास्त्रानुसारं, श्रुत्वा, यथावत् कथयामि। सरोदकं सर्वतः कुशद्वीपेन परिवृतम्। तत्रापि सप्त पर्वताः सन्ति, शृणु तेषां वर्णनम्। तस्य द्वीपस्य प्रथमः पर्वतः, द्वितीयः "हेमपर्वत"। चतुर्थः "पुष्पवान्", पञ्चमः "कुशेशय"। "मन्दा" जलस्य नाम, "मन्दर" पर्वतः, दारणाद्यः। प्रथमः प्रदेशः "उद्भिद", द्वितीयः "वेणुमण्डल"। पञ्चमः "धृतिमत्", षष्ठः "प्रभाकर" नाम्ना। तत्र देवाः, गन्धर्वाः, जनाः, लोकपतयः निवसन्ति। तत्र न चौराः, न विदेशजाः सन्ति। तत्रापि सप्त नद्यः, शुद्धाः, निष्पापाः, शुभाः। तदन्याः शतसहस्रशः अनज्ञाताः नद्यः अपि सन्ति। कुशद्वीपः बहिः सर्पिःसागरः परिवृतः। एवं कुशद्वीपस्य व्यवस्था ते वर्णिता। कुशद्वीपः पूर्वद्वीपात् द्विगुणः विस्तीर्णः। तत्र प्रथमः पर्वतः "क्रैञ्च"। "अन्धकार" पार्श्वे "दिवावृन्" पर्वतः। "द्विविद" पार्श्वे "पुण्डरीक" महापर्वतः। एते क्रैञ्चद्वीपस्य सप्त रत्नमयाः पर्वताः। प्रत्येकः पूर्वात् द्विगुणः, आनन्दवर्धकः। क्रैञ्चभूमिः कुशलाः, वामनभूमिः मनःप्रसन्ना। "उष्ण" पार्श्वे "पीवरक", "पीवर" पार्श्वे "अन्धकारक"। ऋषिभूमेः पार्श्वे "दुन्दुभिस्वन" इति प्रसिद्धः। तत्रापि सप्त नद्यः, प्रत्येकः शुभा, सर्वप्रदेशेषु ख्याताः। एवं धर्मप्रिय, द्वीपानां पर्वतानां च दिव्यव्यवस्था भागवतपुराणे यथाक्रमं वर्णिता।