ਮੁਨਿਰੁਵਾਚ ਤਥਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਡਿਮ੍ਬਰੂਪਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੇਚ੍ਛਾਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਡਾ ਰੂਪ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਜਲੇਨ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਮੁਖਬਿਨ੍ਦੁਨਾ
ਉਹ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਸਹ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲਯਾ ਨਿਜਯਾ ਨृਪ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਗਰ੍ਭਸਂਰ੍ਯੁਕ੍ਤਡਿਮ੍ਬੋਦ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਭੂਮਿਪ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਆਇਆ।
ਵਨਮਾਲਾਧਰਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਞ੍ਛੋਭਿਤਃ ਪੀਤਵਾਸਸਾ 2.54.
ਉਹ ਵਣਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾऽऽਕਾਸ਼ਸਮੋ ਨਿਤ੍ਯੋ ਵਿਸ੍ਤृਤਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਵਤ੍
ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਚੰਨਣੇ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਵਤ੍ਸੁਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਰਤ੍ਨੌਘੈਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ
ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸਰਸ੍ਵਤੀਗਙ੍ਗਾਤੁਲਸੀਪਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧੇਸ਼ੋ ਭਕ੍ਤਾਨੁਗ੍ਰਹਵਿਗ੍ਰਹਃ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਸ਼੍ਚ ਵੈਕੁਣ੍ਠੇ ਗੋਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਭੁਜਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਉਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੋਲੋਕ ਵਿਚ ਆਪ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਗੋਲੋਕੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤੁਲਾਕਾਰੋ ਵਰਿष੍ਠਸ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਤਃ
ਗੋਲੋਕ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਰਤ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਸਾਰਖਚਿਤੈਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸੋਪਾਨਚਿਤ੍ਰਿਤੈਃ
ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ ਖੰਭਿਆਂ ਤੇ ਸਿੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨਾਚਿਤ੍ਰਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਬਿਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਰਾਜਿਤਃ ਵਿਰਜਾਸਰਿਦਾਕੀਰ੍ਣੈਸ਼੍ਸ਼ਤਸ਼ृਂਗੈਸ੍ਸੁਵੇष੍ਟਿਤਃ
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਰਜਾ ਨਦੀ ਨਾਲ ਧੋਏ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ।
ਸਰਿਦਰ੍ਧਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਚ ਤਤੇਨ ਚ
ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਦੀ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੈ।
ਤਦਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਵਿਲਸਦ੍ਰਾਸਮਣ੍ਡਲਮਣ੍ਡਿਤਃ 2.54.
ਉਹ ਅੱਧੀ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਰਸ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪਂਕਜਮਧ੍ਯੇ ਚ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਸੁਮਨੋਹਰਾ
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰਣਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਰਾਸੇਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਾ ਰਾਧਿਕਯਾ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਨृਪ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਰਾਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਰਾਧਿਕਾ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਹ੍ਨਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂਸ਼ੁਕਾਧਾਨੋ ਰਤ੍ਨਭੂषਣਭੂषਿਤਃ
ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਧ ਕੀਤੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਤ੍ਨਸਿਂਹਾਸਨਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਰਤ੍ਨਚ੍ਛਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਭਿਤਃ
ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਛਤਰੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭੂषਿਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ਗੋਪੀਭਿਰ੍ਮਾਲਾਚਨ੍ਦਨਚਰ੍ਚਿਤਃ
ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਥਿਤੋ ਲੋਕਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਯਥਾਗਮਮ੍
ਜਿੰਨੀ ਸਮਝ ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਾਤ੍ਰਂ षਟ੍ਪਲਸਂਭੂਤਂ ਗਭੀਰਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮ੍
ਉਹ ਪਾਤਰ ਛੇ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗਲ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰ੍ਣਮਾषਕृਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰਂਗੁਲੈਃ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਾਈ ਜਿੰਨਾ ਛੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗਲ ਲੰਬੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਹਨ।
ਦਣ੍ਡਦ੍ਵਯਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਚ ਯਾਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਦੋ ਲੱਕੜੀਆਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਲੱਕੜੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਯਾਮਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਸੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍षਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਸਕੈਃ 2.54.
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਦੋ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਦਿਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਯਨਂ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਰਮਹੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵੈ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍
ਉੱਤਰਾਯਣ ਨੂੰ ਦਿਨ ਤੇ ਦੱਖਣਾਯਣ ਨੂੰ ਰਾਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਾਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।
ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੈਃ ਸਾਵਧਾਨਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ੌ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।