ॐ सर्वचैतन्यरूपां तां आद्यां विद्यां च धीमहि । बुद्धिं या नः प्रचोदयात्
ॐ. सर्व चेतनेचं मूळ असलेल्या त्या आद्य विद्या देवीचं आपण ध्यान करतो; ती आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो.
शौनक उवाच - सूत सूत महाभाग धन्योऽसि पुरुषर्षभ । यदधीतास्त्वया सम्यक् पुराणसंहिताः शुभाः
शौनक म्हणाले— सूताजी, सूताजी, तुम्ही फार भाग्यवान आहात, श्रेष्ठ पुरुष आहात; कारण तुम्ही सर्व शुभ पुराणसंहितांचा नीट अभ्यास केला आहे.
अष्टादश पुराणानि कृष्णेन मुनिनानघ । कथितानि सुदिव्यानि पठितानि त्वयानघ
अठरा पुराणं, हे निष्पापा, कृष्ण ऋषींनी सांगितली; ती दिव्य कथा तुम्ही वाचली आणि ऐकवली, हेही निष्पापा.
पञ्चलक्षणयुक्तानि सरहस्यानि मानद । त्वया ज्ञातानि सर्वाणि व्यासात्सत्यवतीसुतात्
मान देणाऱ्या श्रेष्ठा, सत्यवतीपुत्र व्यास यांच्या कडून तू पंचलक्षणांनी युक्त, अनेक रहस्यांनी भरलेली सर्व पुराणे शिकली आहेस.
अस्माकं पुण्ययोगेन प्राप्तस्त्वं क्षेत्रमुत्तमम् । दिव्यं विश्वसनं पुण्यं कलिदोषविवर्जितम्
आमच्या पुण्ययोगामुळे, तू या उत्तम, पवित्र, दिव्य, विश्वासार्ह आणि कलियुगाच्या दोषांपासून मुक्त अशा क्षेत्रात आला आहेस.
समाजोऽयं मुनीनां हि श्रोतुकामोऽस्ति पुण्यदाम् । पुराणसंहितां सूत ब्रूहि त्वं नः समाहितः
हे पुण्य देणाऱ्या, हे सूत, येथे जमलेले हे ऋषी पुराण ऐकण्यास उत्सुक आहेत; म्हणून तू एकाग्रतेने आम्हाला पुराणांची कथा सांग.
दीर्घायुर्भव सर्वज्ञ तापत्रयविवर्जितः । कथयाद्य महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम्
तुला दीर्घायुष्य लाभो, सर्वज्ञता लाभो आणि तिन्ही प्रकारच्या दुःखांपासून तू मुक्त राहो; हे महाभाग, आज तू वेदासमान मानलेले पुराण सांग.
श्रोत्रेन्द्रिययुताः सूत नराः स्वादविचक्षणाः । न शृण्वन्ति पुराणानि वञ्चिता विधिना हि ते
हे सूत, ज्यांच्याकडे कान आणि इतर इंद्रिये आहेत, पण जे विवेकाने आनंद घेऊ शकत नाहीत, असे लोक पुराणे ऐकत नाहीत; खरे तर, त्यांना नशिबाने फसवले आहे.
यथा जिह्वेन्द्रियाह्लादः षड्‌रसैः प्रतिपद्यते । तथा श्रोत्रेन्द्रियाह्लादो वचोभिः सुधियां स्मृतः
जसे जिभेला सहा रसांनी आनंद मिळतो, तसेच शहाण्यांच्या मते, कानांना चांगल्या शब्दांनी आनंद मिळतो.
अश्रोत्राः फणिनः कामं मुह्यन्ति हि नभोगुणैः । सकर्णा ये न शृण्वन्ति तेऽप्यकर्णाः कथं न च
सर्पांना कान नसले तरीही ते शब्दाच्या गुणांनी गोंधळतात; ज्यांच्याकडे कान आहेत पण ते ऐकत नाहीत, तेही कान नसल्यासारखेच नाहीत का?
अतः सर्वे द्विजाः सौम्य श्रोतुकामाः समाहिताः । वर्तन्ते नैमिषारण्ये क्षेत्रे कलिभयार्दिताः
म्हणून, हे सौम्य, सर्व द्विज येथे नैमिषारण्यात एकत्र आले आहेत, ते पुराण ऐकण्यास उत्सुक आहेत आणि कलियुगाच्या भीतीने व्याकुळ आहेत.
येन केनाप्युपायेन कालातिवाहनं स्मृतम् । व्यसनैरिह मूर्खाणां बुधानां शास्त्रचिन्तनैः
वेळ घालवण्याचे मार्ग वेगवेगळे असतात; मूर्खांसाठी ते संकटांनी, तर शहाण्यांसाठी शास्त्रचिंतनाने ओळखले जाते.
शास्त्राण्यपि विचित्राणि जल्पवादयुतानि च । त्रिविधानि पुराणानि शास्त्राणि विविधानि च । विताण्डाच्छलयुक्तानि गर्वामर्षकराणि च । नानार्थवादयुक्तानि हेतुमन्ति बृहन्ति च
शास्त्रेही विविध आहेत, त्यात वादविवाद आणि चर्चा भरपूर आहेत; पुराणे तीन प्रकारची आहेत, आणि शास्त्रेही अनेक प्रकारची आहेत—त्यात वाद, कपट, गर्व, राग, विविध अर्थ, तर्क आणि विस्तार आहे.
सात्त्विकं तत्र वेदान्तं मीमांसा राजसं मतम् । तामसं न्यायशास्त्रं च हेतुवादाभियन्त्रितम्
त्यात वेदांत हे सात्त्विक मानले जाते, मीमांसा राजसिक समजली जाते, आणि तर्कयुक्त न्यायशास्त्र तामसिक मानले जाते.
तथैव च पुराणानि त्रिगुणानि कथानकैः । कथितानि त्वया सौम्य पञ्चलक्षणवन्ति च
त्याचप्रमाणे, पुराणेही त्यांच्या कथा आणि गुणांनुसार तीन प्रकारची आहेत; आणि हे सौम्य, तू पंचलक्षणांनी युक्त ती सर्व सांगितली आहेत.
तत्र भागवतं पुण्यं पञ्चमं वेदसम्मितम् । कथितं यत्त्वया पूर्वं सर्वलक्षणसंयुतम्
त्यात पाचवे भागवत हे पवित्र आणि वेदासमान मानले जाते; ते तू पूर्वी सर्व लक्षणांनी युक्त असे सांगितले आहेस.
उद्देशमत्रेण तदा कीर्तितं परमाद्‌भुतम् । मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामदं धर्मदं तथा
त्या वेळी ते फक्त थोडक्यात सांगितले होते, जरी ते अत्यंत अद्भुत आहे; ते मुक्ती इच्छिणाऱ्यांना मुक्ती देते, आणि कामनाही तसेच धर्मही देते.
विस्तरेण तदाख्याहि पुराणोत्तममादरात् । श्रोतुकामा द्विजाः सर्वे दिव्यं भागवतं शुभम्
आता ते श्रेष्ठ पुराण तू आदराने विस्ताराने सांग, कारण येथे सर्व द्विज दिव्य आणि शुभ भागवत ऐकण्यास उत्सुक आहेत.
त्वं तु जानासि धर्मज्ञ पौराणीं संहितां किल । कृष्णोक्तां गुरुभक्तत्वात् सम्यक् सत्त्वगुणाश्रयः
हे धर्म जाणणाऱ्या, तू खरोखरच कृष्णाने सांगितलेली, गुरुभक्तीमुळे आणि सात्त्विक गुणामुळे समर्थपणे पौराणिक संहिता जाणतोस.
श्रुतान्यन्यानि सर्वज्ञ त्वन्मुखान्निःसृतानि च । नैव तृप्तिं व्रजामोऽद्य सुधापानेऽमरा यथा
हे सर्वज्ञ, तुझ्या तोंडून इतर शिक्षाही आम्ही ऐकल्या आहेत, तरीही आज आम्हाला समाधान मिळत नाही, जसे देवांना अमृत पिऊनही मिळत नाही.
धिक्सुधां पिबतां सूत मुक्तिर्नैव कदाचन । पिबन्भागवतं सद्यो नरो मुच्येत सङ्कटात्
हे सूत, अमृत पिऊनही मुक्ती मिळत नाही, त्याला शाप असो; पण भागवत ऐकल्यावर मनुष्य त्वरित संकटातून मुक्त होतो.
सुधापाननिमित्तं यत् कृता यज्ञाः सहस्रशः । न शान्तिमधिगच्छामः सूत सर्वात्मना वयम्
सूताजी, आम्ही अमृतपानासाठी हजारो यज्ञ केले, तरी आम्हाला कधीच खरी शांतता मिळत नाही.
मखानां हि फलं स्वर्गः स्वर्गात्प्रच्यवनं पुनः । एवं संसारचक्रेऽस्म्निन् भ्रमणं च निरन्तरम्
यज्ञाचे फळ म्हणजे स्वर्ग, पण स्वर्गातून पुन्हा खाली पडावे लागते; म्हणून या जन्ममरणाच्या चक्रात सतत भटकंतीच चालू राहते.
विना ज्ञानेन सर्वज्ञ नैव मुक्तिः कदाचन । भ्रमतां कालचक्रेऽत्र नराणां त्रिगुणात्मके
सर्वज्ञा, खऱ्या ज्ञानाशिवाय या त्रिगुणमय काळाच्या चक्रात फिरणाऱ्या माणसांना कधीच मुक्ती मिळत नाही.
अतः सर्वरसोपेतं पुण्यं भागवतं वद । पावनं मुक्तिदं गुह्यं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्
म्हणून सर्व रसांनी युक्त, पुण्यदायक, पावन, मुक्ती देणारे, गूढ आणि मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना नेहमी प्रिय असलेले भागवत सांग.
ग्रन्थसंख्याविषयवर्णनम् सूत उवाच धन्योऽहमतिभाग्योऽहं पावितोऽहं महात्मभिः । यत्पृष्टं सुमहत्पुण्यं पुराणं वेदविश्रुतम्
सूत म्हणाले: मी धन्य आहे, फार भाग्यवान आहे, महान लोकांनी मला पावन केले, कारण तुम्ही वेदांत प्रसिद्ध असलेल्या अत्यंत पुण्यवान पुराणाबद्दल विचारले.
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वश्रुत्यर्थसम्मतम् । रहस्यं सर्वशास्त्राणामागमानामनुत्तमम्
आता मी सर्व श्रुतींच्या अर्थाने मान्य, सर्व शास्त्रांचे आणि आगमांचे श्रेष्ठ रहस्य सांगतो.
नत्वा तत्पदपङ्कजं सुललितं मुक्तिप्रदं योगिनां ॥ ब्रह्माद्यैरपि सेवितं स्तुतिपरैर्ध्येयं मुनीन्द्रैः सदा । वक्ष्याम्यद्य सविस्तरं बहुरसं श्रीमत्पुराणोत्तमं
योग्यांना मुक्ती देणाऱ्या, ब्रह्मादिकांनी पूजलेल्या, ऋषींनी नेहमी ध्यानात घेतलेल्या त्या सुंदर चरणकमळांना वंदन करून, मी आज हे श्रीमंत, अनेक रसांनी परिपूर्ण असे उत्तम पुराण विस्ताराने सांगतो.
या विद्येत्यभिधीयते श्रुतिपथे शक्तिः सदाद्या परा ॥ सर्वज्ञा भवबन्धछित्तिनिपुणा सर्वाशये संस्थिता । दुर्ज्ञेया सुदुरात्मभिश्च मुनिभिर्ध्यानास्पदं प्रापिता
वेदांच्या मार्गात जी विद्या म्हणतात, तीच आद्य, परा शक्ती आहे; ती सर्वज्ञ आहे, जन्ममरणाच्या बंधनांना तोडण्यात कुशल आहे, सर्वांच्या अंतर्याम्यात वास करते, दुर्गुणी लोकांना समजत नाही, पण ऋषींनी तिला ध्यानाचा विषय केले आहे.
सृष्ट्वाखिलं जगदिदं सदसत्स्वरूपं शक्त्या स्वया त्रिगुणया परिपाति विश्वम् । संहृत्य कल्पसमये रमते तथैका तां सर्वविश्वजननीं मनसा स्मरामि
ती त्रिगुणमयी शक्तीने हे सर्व जग, साकार आणि निराकार, निर्माण करते, जगाचे पालन करते; काळाच्या शेवटी सर्व काही आवरते आणि मग एकटीच आनंदात राहते. मी त्या सर्व जगाची जननी मनात आठवतो.