त्यक्त्वोरणौ गताः सर्वे गन्धर्वाः पथि पार्थिवः । नग्नो जग्राह तौ श्रान्तो जगाम स्वगृहं प्रति
सर्व गंधर्व जंगल सोडून गेले; राजा थकलेला आणि नग्न अवस्थेत त्या दोघांना धरून आपल्या घरी निघाला.
तदोर्वशीं गतां दृष्ट्वा विललापातिदुःखितः । नग्नं वीक्ष्य पतिं नारी गता सा वरवर्णिनी
उर्वशी निघून गेल्याचं पाहून तो खूप दुःखी होऊन रडला; आणि आपल्या पतीला नग्न अवस्थेत पाहून ती सुंदर स्त्री निघून गेली.
क्रन्दन्स देशदेशेषु बभ्राम नृपतिः स्वयम् । तच्चित्तो विह्वलः शोचन्विवशः काममोहितः
राजा स्वतः ठिकठिकाणी फिरत राहिला, रडत राहिला, त्याचं मन व्याकुळ झालं, तो दुःखात, असहाय्य आणि काममोहाने ग्रासलेला होता.
भ्रमन्वै सकलां पृथ्वीं कुरुक्षेत्रे ददर्श ताम् । दृष्ट्वा संहृष्टवदनः प्राह सूक्तं नृपोत्तमः
संपूर्ण पृथ्वीवर भटकत असताना, त्याला कुरुक्षेत्रात ती दिसली; तिला पाहून, तो राजांचा श्रेष्ठ आनंदित चेहऱ्याने म्हणाला.
अये जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वं त्वन्मनसं कान्तं वशगं चाप्यनागसम्
'अगं पत्नी, थांब, थांब! या भयंकर ठिकाणी तू मला, तुझ्या प्रिय आणि निष्पाप पतीला, सोडून जाऊ नकोस.'
स देहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृकाः काकास्त्वया त्यक्तं वरोरु यत्
'हे देवी, तू मला दूर नेऊन टाकलं आहेस, त्यामुळे हे शरीर इथेच पडून राहील; मग लांडगे आणि कावळे ते खातील, कारण तू, सुंदर स्त्री, मला सोडून गेलीस.'
एवं विलपमानं तं राजानं प्राह चोर्वशी । दुःखितं कृपणं श्रान्तं कामार्तं विवशं भृशम्
राजा अशा प्रकारे विलाप करत असताना, उर्वशीने त्या दुःखी, दीन, थकलेल्या, कामातुर आणि असहाय्य राजाला सांगितलं.
उर्वश्युवाच मूर्खोऽसि नृपशार्दूल ज्ञानं कुत्र गतं तव । क्वापि सख्यं न च स्त्रीणां वृकाणामिव पार्थिव
उर्वशी म्हणाली: 'राजसिंहा, तू मूर्ख आहेस! तुझं शहाणपण कुठे गेलं? स्त्रियांशी खरी मैत्री कधीच नसते, जशी लांडग्यांशी नसते.'
न विश्वासो हि कर्तव्यः स्त्रीषु चौरेषु पार्थिवैः । गृहं गच्छ सुखं भुंक्ष्व मा विषादे मनः कृथाः
स्त्रियांवर, चोरांवर आणि राजांवर कधीही विश्वास ठेवू नये. घरी जा, आनंदाने राहा आणि मनात दुःख बाळगू नकोस.
इत्येवं बोधितो राजा न विवेदातिमोहितः । दुःखं च परमं प्राप्तः स्वैरिणीस्नेहयन्त्रितः
अशा प्रकारे समजावूनही, तो राजा फारच मोहात पडला होता म्हणून काहीच समजू शकला नाही; स्वैरिणीच्या प्रेमात गुंतून तो मोठ्या दुःखात पडला.
सूत उवाच इति सर्वं समाख्यातमुर्वशीचरितं महत् । वेदे विस्तरितं चैतत्संक्षेपात्कथितं मया
सूतम्हणाला: या प्रकारे उर्वशीची मोठी कथा पूर्ण सांगितली. ही कथा वेदांत विस्ताराने आली आहे, ती मी तुम्हाला थोडक्यात सांगितली.
व्यासेन गृहस्थधर्मवर्णनम् सूत उवाच दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्सराः
सूतम्हणाला: तिचे काळ्या, मदमस्त डोळ्यांनी पाहून व्यास विचारात पडला—'मी काय करू? ही देवकन्या, ही अप्सरा माझ्यासाठी योग्य नाही.'
एवं चिन्तयमानं तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः । भयभीता हि सञ्जाता शापं मा विसृजेदयम्
अशा विचारात असलेला व्यास पाहून ती अप्सरा घाबरली, की तो कुठे शाप देईल काय!
सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला । कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन्
मग ती घाबरून, पोपटिणीचे रूप घेऊन तिथून निघून गेली; कृष्ण तिला पक्ष्याच्या रूपात पाहून आश्चर्यचकित झाला.
कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः । मनोऽतिविस्मितं जातं सर्वगात्रेषु विस्मितः
फक्त तिचे दर्शन होताच व्यासाच्या अंगात कामभावना जागी झाली; त्याचे मन फारच चकित झाले आणि तो पूर्णपणे आश्चर्यचकित झाला.
स तु धैर्येण महता निगह्णन्मानसं मुनिः । न शशाक नियन्तुं च स व्यासः प्रसृतं मनः
पण त्या ऋषीने मोठ्या धैर्याने आपले मन आवरायचा प्रयत्न केला; तरीही व्यासाचे मन हाताबाहेर गेले आणि त्याला ते आवरता आले नाही.
बहुशो गृह्यमाणं च घृताच्या मोहितं मनः । भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः
घृताचीमुळे मोहित झालेले मन व्यास वारंवार आवरायचा प्रयत्न करत होता; पण नशिबामुळे, अमाप तेज असलेल्या व्यासाला ते जमत नव्हते.
मन्धनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत्
तो ऋषी अग्नी उत्पन्न करण्यासाठी अरणी घासत असताना, अचानक त्याचे वीर्य तिथेच जंगलात पडले.
सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च । तस्माच्छुकः समुद्भूतो व्यासाकृतिमनोहरः
त्या घडलेल्या प्रकाराची काहीच चिंता न करता, तो अरणी घासत राहिला; त्यातून व्यासाच्या रूपासारखा मोहक पुत्र, शुक, जन्मास आला.
विस्मयं जनयन्बालः सञ्जातस्तदरण्यजः । यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान्
त्या अरणीतून जन्मलेला तो बालक सर्वांना आश्चर्यचकित करणारा होता; जसा यज्ञात समिधेने तेजस्वी अग्नी प्रकटतो, तसा तो उजळून निघाला.
व्यासस्तु सुतमालोक्य विस्मयं परमं गतः । किमेतदिति सञ्चिन्त्य वरदानाच्छिवस्य वै
व्यासाने आपला पुत्र पाहून मोठे आश्चर्य वाटले; 'हे काय?' असे मनात येऊन त्याला शिवाने दिलेला वर आठवला.
तेजोरूपी शुको जातोऽप्यरणीगर्भसम्भवः । द्वितीयोऽग्निरिवात्यर्थं दीप्यमानः स्वतेजसा
शुक जरी अरणीतून जन्मलेला असला, तरी तो तेजस्वी स्वरूपाचा होता; आपल्या तेजाने तो दुसऱ्या अग्नीप्रमाणे प्रखरतेने झळकत होता.
विलोकयामास तदा व्यासस्तु मुदितं सुतम् । दिव्येन तेजसा युक्तं गार्हपत्यमिवापरम्
मग व्यासाने आपल्या आनंदी पुत्राकडे पाहिले, जो दिव्य तेजाने युक्त होता; तो जणू दुसरा गृह्याग्नीच भासत होता.
गङ्गान्तः स्नापयामास समागत्य गिरेस्तदा । पुष्पवृष्टिस्तु खाज्जाता शिशोरुपरि तापसाः
मग पर्वतावरून येऊन व्यासाने त्याला गंगेत स्नान घातले; त्या वेळी आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला आणि तपस्वी लोक गोळा झाले.
जातकर्मादिकं चक्रे व्यासस्तस्य महात्मनः । देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः
व्यासाने त्या महात्म्याचे जातकर्म वगैरे सर्व विधी केले; देवदुंदुभी वाजल्या आणि अप्सरांचा समूह नाचू लागला.
जगुर्गन्धर्वपतयो मुदितास्ते दिदृक्षवः । विश्वावसुर्नारदश्च तुम्बुरुः शुकसम्भवे
गंधर्वांचे प्रमुख आनंदाने गात होते, त्याला पाहण्यासाठी उत्सुक होते—विश्वावसु, नारद आणि तुम्बुरु—शुकाच्या जन्मावेळी ते सर्व उपस्थित होते.
तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे देवा विद्याधरास्तथा । दृष्ट्वा व्याससुतं दिव्यमरणीगर्भसम्भवम्
सर्व देवता आणि विद्याधर आनंदाने भरून, त्या दिव्य, अग्निकाष्ठातून जन्मलेल्या व्यासपुत्राचे स्तुती करू लागले.
अन्तरिक्षात्पपातोर्व्यां दण्डः कृष्णाजिनं शुभम् । कमण्डलुस्तथा दिव्यः शुकस्यार्थे द्विजोत्तमाः
आकाशातून एक दंड, सुंदर काळे कृष्णमृगचर्म आणि दिव्य कमंडलू खाली आले, हे सगळे शुकासाठी होते, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
सद्यः स ववृधे बालो जातमात्रोऽतिदीप्तिमान् । तस्योपनयनं चक्रे व्यासो विद्याविधानवित्
तो तेजस्वी मुलगा जन्मताच लगेच मोठा झाला; विद्या-विधी जाणणाऱ्या व्यासांनी त्याचे उपनयन केले.
उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः । उपतस्थुर्महात्मानं यथास्य पितरं तथा
तो जन्मताच, सर्व रहस्यांसह आणि संग्रहांसह वेद त्या महात्म्याजवळ आले, जसे ते त्याच्या वडिलांकडे गेले होते.