तेन चाप्यहमुक्तोऽस्मि तथैव मुनिपुङ्गव । तस्मात्त्वमपि कल्याण पुरुषार्थाप्तिहेतवे
माझ्याशीही नारदाने असंच सांगितलं, हे श्रेष्ठ मुनी. म्हणून, हे कल्याणकारी, तूही पुरुषार्थ मिळवण्यासाठी—
असंशयं हृदम्भोजे भज देवीपदाम्बुजम् । सर्वं दास्यति सा देवी यद्यदिष्टं भवेत्तव
शंका न ठेवता, आपल्या हृदयाच्या कमलात देवीच्या चरणकमलांची भक्ती कर. ती देवी तुला हवी ती सर्व इच्छा पूर्ण करेल.
सूत उवाच नारदेनैवमुक्तस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः । देवीपादाब्जनिष्णातस्तपसे प्रययौ गिरौ
सूत म्हणाला: नारदाने असं सांगितल्यावर, सत्यवतीचा पुत्र व्यास, देवीच्या चरणकमलात मन लावून, तपासाठी डोंगरावर गेला.
हयग्रीवावतारकथनम् ऋषय ऊचुः सूतास्माकं मनः कामं मग्नं संशयसागरे । यथोक्तं महदाश्चर्यं जगद्विस्मयकारकम्
हयानग्रीव अवताराची कथा. ऋषी म्हणाले: सूत, आमचं मन शंकेच्या समुद्रात बुडालं आहे; तू सांगितलेली ही गोष्ट फारच अद्भुत आहे, साऱ्या जगाला आश्चर्यचकित करणारी.
यन्मूर्धा माधवस्यापि गतो देहात्पुनः परम् । हयग्रीवस्ततो जातः सर्वकर्ता जनार्दनः
माधवाचं डोकं शरीरातून निघून वर गेलं, आणि त्यातून हयानग्रीव जन्माला आला, सर्वांचा सर्जनहार, जनार्दन.
वेदोऽपि स्तौति यं देवं देवाः सर्वे यदाश्रयाः । आदिदेवो जगन्नाथः सर्वकारणकारणः
ज्याचं वेदही स्तुती करतात, सर्व देव ज्याच्यावर अवलंबून आहेत, तो आदिदेव, जगाचा स्वामी, सर्व कारणांचा कारण.
तस्यापि वदनं छिन्नं दैवयोगात्कथं तदा । तत्सर्वं कथयाशु त्वं विस्तरेण महामते
त्याचं डोकं दैवी योगाने कसं छाटलं गेलं, हे सर्व तू विस्ताराने सांग, हे महाज्ञानी.
सूत उवाच शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः समन्ततः । चरितं देवदेवस्य विष्णोः परमतेजसः
सूत म्हणाला: सर्व मुनींनी सर्व बाजूंनी लक्ष देऊन, देवांचा देव, परम तेजस्वी विष्णूची चरित्र ऐकावीत.
कदाचिद्दारुणं युद्धं कृत्वा देवः सनातनः । दशवर्षसहस्राणि परिश्रान्तो जनार्दनः
एकदा, दहा हजार वर्षं भयंकर युद्ध करून, सनातन देव जनार्दन थकून गेला.
समे देशे शुभे स्थाने कृत्वा पद्मासनं विभुः । अवलम्ब्य धनुः सज्यं कण्ठदेशे धरास्थितम्
त्याच पवित्र ठिकाणी, प्रभूंनी कमलासन तयार केलं, सज्ज धनुष्य गळ्याजवळ टेकवून, ते पृथ्वीवर बसले.
दत्त्वा भारं धनुष्कोट्यां निद्रामाप रमापतिः । श्रान्तत्वाद्दैवयोगाच्च जातस्तत्रातिनिद्रितः
धनुष्याच्या टोकावर भार ठेवून, लक्ष्मीपती झोपले; थकव्यामुळे आणि दैवी इच्छेने तेथे ते खोल झोपेत गेले.
तदा कालेन कियता देवाः सर्वे सवासवाः । ब्रह्मेशसहिताः सर्वे यज्ञं कर्तुं समुद्यताः
नंतर काही काळाने, सर्व देव, इंद्रासह, ब्रह्मा आणि शंकरासह, यज्ञ करण्यासाठी सज्ज झाले.
गताः सर्वेऽथ वैकुण्ठं द्रष्टुं देवं जनार्दनम् । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं मखानामधिपं प्रभुम्
ते सर्वजण वैकुंठात गेले, देव जनार्दन, यज्ञांचे अधिपती, प्रभू यांना भेटायला, देवकार्य सिद्धीसाठी.
अदृष्ट्वा तं तदा तत्र ज्ञानदृष्ट्या विलोक्य ते । यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्जग्मुस्तत्र तदा सुराः
तेव्हा तिथे तो दिसला नाही म्हणून सर्व देवांनी ज्ञानदृष्टीने पाहिलं आणि भगवंत विष्णू कुठे आहेत हे कळल्यावर ते तिथे गेले.
ददृशुस्ते तदेशानं योगनिद्रावशं गतम् । विचेतनं विभुं विष्णुं तत्रासांचक्रिरे सुराः
तिथे देवांना प्रभू विष्णू योगनिद्रेमुळे अचेतन अवस्थेत, सर्वत्र व्यापून असलेले, असे दिसले आणि सर्व देव तिथे उभे राहिले.
स्थितेषु सर्वदेवेषु निद्रासुप्ते जगत्पतौ । चिन्तामापुः सुराः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः
सर्व देव तिथे असताना आणि जगाचा स्वामी झोपेत असताना, ब्रह्मा आणि रुद्र यांच्या पुढाकाराने सर्व देव चिंतेत पडले.
तानुवाच ततः शक्रः किं कर्तव्यं सुरोत्तमाः । निद्राभङ्गः कथं कार्यश्चिन्तयन्तु सुरोत्तमाः
मग इंद्र म्हणाला, 'सर्वोत्तम देवांनो, आता काय करावं? झोप कशी मोडायची याचा विचार करा.'
तमुवाच तदा शम्भुर्निद्राभङ्गेऽस्ति दूषणम् । कार्यं चैव प्रकर्तव्यं यज्ञस्य सुरसत्तमाः
तेव्हा शंभू म्हणाले, 'झोप मोडण्यात दोष आहे, पण यज्ञाचं काम पूर्ण करणं आवश्यक आहे, हे श्रेष्ठ देवांनो.'
उत्पादिता तदा वम्री ब्रह्मणा परमेष्ठिना । तया भक्षयितुं तत्र धनुषोऽग्रं धरास्थितम्
मग ब्रह्मदेवांनी तिथे एक वाळवी निर्माण केली आणि तिने जमिनीवर ठेवलेल्या धनुष्याच्या टोकाला खाणं अपेक्षित होतं.
भक्षितेऽग्रे तदा निम्नं गमिष्यति शरासनम् । तदा निद्राविमुक्तोऽसौ देवदेवो भविष्यति
जेव्हा धनुष्याचं टोक खाल्लं जाईल, तेव्हा धनुष्य खाली जाईल आणि मग देवांचा देव झोपेतून मुक्त होईल.
देवकार्यं तदा सर्वं भविष्यति न संशयः । स वम्रीं संदिदेशाथ देवदेवः सनातनः
मग देवांचं सगळं काम पूर्ण होईल, यात शंका नाही. आणि सनातन देवाधिदेवाने त्या वाळवीला सूचना दिल्या.
तमुवाच तदा वम्री देवदेवस्य मापतेः । निद्राभङ्गः कथं कार्यो देवस्य जगतां गुरोः
तेव्हा वाळवीने देवाधिदेवाला विचारलं, 'जगाचा गुरु असलेल्या देवाची झोप कशी मोडायची?'
निद्राभङ्गः कथाच्छेदो दम्पत्योः प्रीतिभेदनम् । शिशुमातृविभेदश्च ब्रह्महत्यासमं स्मृतम्
झोप मोडणं, गोष्टीमध्ये व्यत्यय आणणं, पती-पत्नीमध्ये वाद निर्माण करणं आणि आई-मुलामध्ये फूट पाडणं हे सगळं ब्रह्महत्येसारखं पाप मानलं जातं.
तत्कथं देवदेवस्य करोमि सुखनाशनम् । किं फलं भक्षणाद्देव येन पापं करोम्यहम्
मग मी देवाधिदेवाचं सुख कसं हिरावून घेऊ? आणि खाऊन मला काय मिळेल, ज्यासाठी मी पाप करावं?
सर्वः स्वार्थवशो लोकः कुरुते पातकं किल । तस्मादहं करिष्यामि स्वार्थमेव प्रभक्षणम्
सगळ्या जगात प्रत्येकजण स्वतःच्या फायद्यासाठी पाप करतोच. म्हणून मीही स्वतःच्या गरजेसाठी हे करीन आणि ते खाईन.
ब्रह्मोवाच तव भागं करिष्यामो मखमध्ये यथा शृणु । तेन त्वं कुरु कार्यं नो विष्णुं बोधय माचिरम्
ब्रह्मदेव म्हणाले, 'यज्ञात तुझा वाटा आम्ही देऊ, ऐक. त्यासाठी आमचं काम कर आणि लवकर विष्णूंना जागं कर.'
होमकर्मणि पार्श्वे च हविर्दानात्पतिष्यति । तत्ते भागं विजानीहि कुरु कार्यं त्वरान्विता
होमाच्या वेळी बाजूला जी आहुती पडेल, तीच तुझा हिस्सा आहे, हे जाण आणि आमचं काम लवकर कर.
सूत उवाच इत्युक्ता ब्रह्मणा वम्री धनुषोऽग्रं त्वरान्विता । चखाद संस्थितं भूमौ विमुक्ता ज्या तदाभवत्
सूतेने सांगितलं, 'ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर वाळवीने पटकन जमिनीवर असलेलं धनुष्याचं टोक खाल्लं आणि मग धनुष्याची दोरी सुटली.'
प्रत्यञ्जायां विमुक्तायां मुक्ता कोटिस्तथोत्तरा । शब्दः समभवद्‌घोरस्तेन त्रस्ताः सुरास्तदा
ज्या क्षणी धनुष्याची दोरी सुटली आणि टोक वर उडालं, तेव्हा एक भयंकर आवाज झाला आणि त्या आवाजाने सर्व देव घाबरले.
ब्रह्माण्डं क्षुभितं सर्वं वसुधा कम्पिता तदा । समुद्राश्च समुद्विग्नास्त्रेसुश्च जलजन्तवः
संपूर्ण ब्रह्मांड हललं, पृथ्वी थरथरली, समुद्र अस्वस्थ झाले आणि जलचर घाबरून गेले.