प्रमतेस्तु सुतो नूनमिति मां सोऽब्रवीद्वचः । सोऽहं सर्पो रुरुस्त्वं च शृणु मे परमं वचः
त्याने मला विचारले, "तू प्रमतीचा मुलगा आहेस ना?" मी आहे रुरु, एक सर्प; माझे महत्त्वाचे बोल ऐक.
अहिंसा परमो धर्मो विप्राणां नात्र संशयः । दया सर्वत्र कर्तव्या ब्राह्मणेन विजानता
ब्राह्मणांसाठी अहिंसा हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, यात काहीच शंका नाही. ज्ञानी ब्राह्मणाने सर्वत्र दया दाखवावी.
यज्ञादन्यत्र विप्रेन्द्र न हिंसा याज्ञिको मता । सूत उवाच सर्पयोनेर्विनिर्मुक्तो बाह्मणोऽसौ रुरुस्ततः
यज्ञाखेरीज ब्राह्मणाने हिंसा करणे योग्य मानले जात नाही, हे लक्षात ठेव. सूत म्हणाला: सर्पयोनीतून मुक्त होऊन तो ब्राह्मण पुन्हा रुरु झाला.
कृत्वा तस्य च शापान्तं परित्यक्तं च हिंसनम् । विवाहिता तेन बाला मृता सज्जीविता पुनः
त्याचा शाप संपवून आणि हिंसा सोडून, त्याने त्या मुलीशी लग्न केले; ती जी मेली होती, ती पुन्हा जिवंत झाली.
कदनं सर्वसर्पाणां कृतं वैरमनुस्मरन् । त्वं तु वैरं समुत्सृज्य वर्तसे पन्नगेष्वथ
सर्व सर्पांचा संहार आणि निर्माण झालेलं वैर आठवून, तू मात्र ते वैर सोडून सर्पांमध्ये राहतोस.
विमन्युर्भरतश्रेष्ठ पितृघातकरेषु वै । अन्तरिक्षे मृतस्तातः स्नानदानविवर्जितः
हे भरतश्रेष्ठ, ज्यांनी त्याच्या वडिलांचा वध केला त्यांच्यावर राग न धरता, त्याचे वडील आकाशातच मरण पावले, स्नान आणि दान न करता.
तस्योद्धारं च राजेन्द्र कुरु हत्वाथ पन्नगान् । पितुर्वैरं न जानाति जीवन्नेव मृतो हि सः
हे राजेंद्र, सर्पांचा वध करून त्याचे उद्धार कर. तो वडिलांचे वैर जाणत नाही, कारण तो जिवंत असतानाच मेला.
दुर्गतिस्ते पितुस्तावद्यावत्तान्न हनिष्यसि । अम्बामखमिषं कृत्वा कुरु यज्ञं नृपोत्तम
तू सर्पांचा वध करेपर्यंत तुझ्या वडिलांची दुर्दशा तशीच राहील. हे श्रेष्ठ राजांनो, अंबेचे यज्ञ कर.
सर्पसत्रं महाराज पितुर्वैरमनुस्मरन् । सूत उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा जन्मेजयस्तदा
हे महाराज, वडिलांचे वैर लक्षात ठेवून सर्पयज्ञ कर. सूत म्हणतो: ही वचने ऐकून राजा जन्मेजयाने—
नेत्राभ्यामश्रुपातं च चकारातीव दुःखितः । धिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धेर्वृथा मानकरस्य वै
त्याच्या डोळ्यातून अश्रू गळाले आणि तो फारच दुःखी झाला. "माझ्या वाईट बुद्धीला शाप असो, मी व्यर्थ अभिमान केला."
पिता यस्य गतिं घोरां प्राप्तः पन्नगपीडितः । अद्याहं मखमारभ्य करोम्यपचितिं पितुः
ज्याचे वडील सर्पांच्या छळामुळे भयंकर स्थितीत गेले, आज मी यज्ञ सुरू करून वडिलांची क्षमा मिळवतो.
हत्वा सर्पानसन्दिग्धो दीप्यमाने विभावसौ । आहूय मन्त्रिणः सर्वान् राजा वचनमब्रवीत्
सर्पांचा निःसंशय वध करून, ज्वाळा प्रज्वलित असताना, राजाने सर्व मंत्र्यांना बोलावून त्यांना सांगितले.
कुर्वन्तु यज्ञसम्भारं यथार्हं मन्त्रिसत्तमाः । गङ्गातीरे शुभां भूमिं मापयित्वा द्विजोत्तमैः
सर्वोत्तम मंत्र्यांनी यज्ञासाठी लागणाऱ्या वस्तू व्यवस्थित तयार करा. गंगेच्या काठी श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह शुद्ध भूमी निवडा.
कुर्वन्तु मण्डपं स्वस्थाः शतस्तम्भं मनोहरम् । वेदी यज्ञस्य कर्तव्या ममाद्य सचिवाः खलु
स्थिरपणे, शंभर खांबांचा सुंदर मंडप तयार करा. आजच माझ्या मंत्र्यांनी यज्ञाची वेदी बांधावी.
तदङ्गत्वे विधेयो वै सर्पसत्रः सुविस्तरः । तक्षकस्तु पशुस्तत्र होतोत्तङ्को महामुनिः
त्या हेतूने विस्तृत सर्पयज्ञ करावा. तिथे तक्षक हा पशू असेल आणि महर्षी उत्तंक हा मुख्य ऋत्विज असेल.
शीघ्रमाहूयतां विप्राः सर्वज्ञा वेदपारगाः । सूत उवाच मन्त्रिणस्तु तदा चक्रुर्भूपवाक्यैर्विचक्षणाः
लवकर सर्व वेदपारंगत आणि ज्ञानी ब्राह्मणांना बोलवा. सूत म्हणतो: मग मंत्र्यांनी राजाच्या आज्ञेनुसार सर्व काही केले.
यज्ञस्य सर्वसम्भारं वेदीं यज्ञस्य विस्तृताम् । हवने वर्तमाने तु सर्पाणां तक्षको गतः
त्यांनी यज्ञासाठी सर्व साहित्य आणि मोठी वेदी तयार केली. हवन चालू असताना, सर्पांमध्ये तक्षक तिथून पळून गेला.
इन्द्रं प्रति भयार्तोऽहं त्राहि मामिति चाब्रवीत् । भयभीतं समाश्वास्य स्वासने सन्निवेश्य च
भीतीने त्याने इंद्राला म्हटले, "माझे रक्षण कर!" इंद्राने त्याला धीर देऊन स्वतःच्या आसनावर बसवले.
ददावभयमत्यर्थं निर्भयो भव पन्नग । तमिन्द्रशरणं ज्ञात्वा मुनिर्दत्ताभयं तथा
त्याने त्या सर्पाला म्हणाले, "घाबरू नकोस, तू आता निर्भय आहेस." इंद्राच्या आश्रयाला तो सर्प गेला आहे हे जाणून, त्या ऋषीने त्याला पूर्णपणे दिलासा दिला.
उत्तङ्कोऽह्वयदुद्विग्नः सेन्द्रं कृत्वा निमन्त्रणम् । स्मृतस्तदा तक्षकेण यायावरकुलोद्भवः
उत्तंकाला मनात खूप अस्वस्थता वाटली, म्हणून त्याने इंद्राला बोलावून आमंत्रण दिले. त्याच वेळी, यायावर कुळात जन्मलेल्या त्या भटक्या टक्षकाने हे लक्षात ठेवले.
आस्तीको नाम धर्मात्मा जरत्कारुसुतो मुनिः । तत्रागत्य मुनेर्बालस्तुष्टाव जनमेजयम्
जऱत्कारू ऋषींचा धर्मनिष्ठ आणि सद्गुणी मुलगा, आस्तिक नावाचा एक लहान ऋषी, तिथे आला आणि त्याने जनमेजय राजाची स्तुती केली.
राजा तमर्चयामास दृष्ट्वा बालं सुपण्डितम् । अर्चयित्वा नृपस्तं तु छन्दयामास वाञ्छितैः
राजाने तो विद्वान बालक पाहून त्याचा सन्मान केला. त्याला योग्य आदर देऊन, राजाने त्याला हवे ते मागायला सांगितले.
स तु वव्रे महाभाग यज्ञोऽयं विरमत्विति । सत्यबद्धो नृपस्तेन प्रार्थितश्च पुनस्तथा
त्या पुण्यवान आस्तिकाने मागणी केली, "हा यज्ञ थांबवावा." राजाने दिलेला शब्द पाळत पुन्हा त्याच विनंतीने त्याच्याकडे मागणी केली.
होमं निवर्तयामास सर्पाणां मुनिवाक्यतः । भारतं श्रावयामास वैशम्पायन विस्तरात्
मुनिंच्या शब्दावर राजाने सर्पयज्ञ थांबवला. त्यानंतर वैशंपायनाने विस्ताराने भारत कथा सांगायला सुरुवात केली.
श्रुत्वापि नृपतिः कामं न शान्तिमभिजग्मिवान् । व्यासं पप्रच्छ भूपालो मम शान्तिः कथं भवेत्
संपूर्ण कथा ऐकूनही राजाला मनःशांती मिळाली नाही. मग त्या राजाने व्यासांना विचारले, "माझी शांती कशी होईल?"
मनोऽतिदह्यते कामं किं करोमि वदस्व मे । पिता मे दुर्भगस्यैव मृतः पार्थसुतात्मजः
"माझ्या मनाला फार वेदना होत आहेत; मला काय करावे ते सांग. माझ्या दुर्दैवी वडिलांचा मृत्यू पारिक्षितपुत्राच्या हातून झाला."
क्षत्रियाणां महाभाग सङ्ग्रामे मरणं वरम् । रणे वा मरणं व्यास गृहे वा विधिपूर्वकम्
"महाभागा, क्षत्रियांसाठी रणांगणात मृत्यू येणे हेच श्रेष्ठ असते—लढाईत किंवा घरी, नियतीप्रमाणे, व्यास."
मरणं न पितुर्मेऽभूदन्तरिक्षे मृतोऽवशः । शान्त्युपायं वदस्वात्र त्वं च सत्यवतीसुत
"माझ्या वडिलांना रणात मृत्यू आले नाही; ते आकाशात असहाय्यपणे मरण पावले. सत्यवतीपुत्रा, त्यांच्या शांतीसाठी उपाय काय ते सांग."
यथा स्वर्गं व्रजेदाशु पिता मे दुर्गतिं गतः
"माझे वडील जे दुर्दशेला गेले, त्यांनी लवकर स्वर्गप्राप्ती कशी करावी?"
श्रोतृप्रवक्तृप्रसङ्गः सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासः सत्यवतीसुतः । उवाच वचनं तत्र सभायां नृपतिं च तम्
सूती म्हणाले: त्या राजाच्या शब्दांवर सत्यवतीपुत्र व्यासांनी सभेत त्या राजाला उत्तर दिले.