इति संचिन्त्य मनसा निश्चयं प्रतिपद्य च । तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः
असं विचार करून, मनाने ठाम निश्चय केला आणि एकाग्र मनाने योगनिद्रेला तो स्तुती करू लागला.
विचार्य मनसाप्येवं शक्तिर्मे रक्षणे क्षमा । यया ह्यचेतनो विष्णुः कृतोऽस्ति स्पन्दवर्जितः
मनात असं विचार केलं, 'ही शक्तीच रक्षण करायला समर्थ आहे, जिने अगदी जड असलेल्या विष्णूलाही हालचाल न करता ठेवले आहे.'
व्यसुर्यथा न जानाति गुणाच्छब्दादिकानिह । तथा हरिर्न जानाति निद्रामीलितलोचनः
जसा प्राण नसलेला माणूस शब्द वगैरे गुण ओळखू शकत नाही, तसाच निद्रेत डोळे मिटलेला हरिही काहीच जाणत नाही.
न जहाति यतो निद्रां बहुधा संस्तुतोऽप्यसौ । मन्ये नास्य वशे निद्रा निद्रयायं वशीकृतः
कितीही स्तुती केली तरी तो निद्रा सोडत नाही; मला वाटतं निद्रा त्याच्या अधीन नाही, उलट तोच निद्रेमुळे बांधला गेला आहे.
यो यस्य वशमापन्तः स तस्य किङ्करः किल । तस्माच्च योगनिद्रेयं स्वामिनी मापतेर्हरेः
जो दुसऱ्याच्या अधीन होतो, तो त्याचा सेवकच होतो; म्हणूनच योगनिद्रा हीच हरिपतीची स्वामिनी आहे.
सिन्धुजाया अपि वशे यया स्वामी वशीकृतः । नूनं जगदिदं सर्वं भगवत्या वशीकृतम्
जिच्या अधीन समुद्रकन्येचा पतीही झाला, ती भगवती या सगळ्या जगावरच राज्य करते यात शंका नाही.
अहं विष्णुस्तथा शम्भुः सावित्री च रमाप्युमा । सर्वे वयं वशे यस्या नात्र किञ्चिद्विचारणा
मी, विष्णु, शंभू, सावित्री, लक्ष्मी आणि उमा — आम्ही सगळे तिच्या अधीन आहोत; यात काहीच शंका नाही.
हरिरप्यवशः शेते यथान्यः प्राकृतो जनः । ययाभिभूतः का वार्ता किलान्येषां महात्मनाम्
हरिही तिच्या प्रभावाखाली असताना, तो सर्वसामान्य माणसासारखा असहाय पडून आहे; मग इतर मोठ्या आत्म्यांची काय कथा?
स्तौम्यद्य योगनिद्रां वै यया मुक्तो जनार्दनः । घटयिष्यति युद्धे च वासुदेवः सनातनः
आज मी योगनिद्रेची स्तुती करतो, जिने जनार्दनाला मुक्त केलं आणि सनातन वासुदेव युद्ध साध्य करेल.
इति कृत्वा मतिं ब्रह्मा पद्मनालस्थितस्तदा । तुष्टाव योगनिद्रां तां विष्णोरङ्गेषु संस्थिताम्
असा निश्चय करून, कमळाच्या दांडावर बसलेल्या ब्रह्मदेवाने, विष्णूच्या अंगावर वसणाऱ्या योगनिद्रेची स्तुती केली.
ब्रह्मोवाच देवि त्वमस्य जगतः किल कारणं हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्ब । यद्विष्णुरप्यखिललोकविवेककर्ता निद्रावशं च गमितः पुरुषोत्तमोऽद्य
ब्रह्मा म्हणाला — देवी, या जगाची खरी कारण तूच आहेस, हे मी सर्व वेदवचनांतून जाणलं आहे, आई. सर्व लोकांचे विवेककर्ता असलेला विष्णुही आज निद्रेमुळे तुझ्या अधीन झाला आहे.
को वेद ते जननि मोहविलासलीलां मूढोऽस्म्यहं हरिरयं विवशश्च शेते । ईदृक्तया सकलभूतमनोनिवासे विद्वत्तमो विबुधकोटिषु निर्गुणायाः
आई, तुझ्या मोहाच्या आणि लीलेच्या खेळाला कोण ओळखू शकतो? मीच गोंधळलो आहे आणि हरिही असहाय पडून आहे. तू सर्व जीवांच्या मनात वसतेस, अशा वेळी अगदी विद्वान देवताही तुला समजू शकत नाहीत, निर्गुणे.
सांख्या वदन्ति पुरुषं प्रकृतिं च यां तां चैतन्यभावरहितां जगतश्च कर्त्रीम् । किं तादृशासि कथमत्र जगन्निवास- श्चैतन्यताविरहितो विहितस्त्वयाद्य
सांख्य लोक पुरुष आणि तुला प्रकृती म्हणतात, जी चेतना नसली तरी जगाची कर्त्री आहे. मग तू अशी असताना, आज चेतना नसलेलं जगाचं निवासस्थान कसं निर्माण केलंस?
नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् । ध्यायन्ति यां मुनिगणा नियतं त्रिकालं सन्ध्येति नाम परिकल्प्य गुणान् भवानि
तू गुणांनी युक्त असं नाटक अनेक प्रकारे साकारतेस; तुझ्या कृत्यांची रचना कोणालाही कळत नाही. ऋषीगण तुझ्या गुणांना धरून तुला संध्येच्या रूपात नेहमी ध्यान करतात, भवानी.
बुद्धिर्हि बोधकरणा जगतां सदा त्वं श्रीश्चासि देवि सततं सुखदा सुराणाम् । कीर्तिस्तथा मतिधृती किल कान्तिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मातः
देवी, तूच सगळ्या जीवांची बुद्धी आणि ज्ञानदायिनी आहेस; देवांना नेहमी सुख देणारी लक्ष्मीही तूच आहेस. तसेच कीर्ती, बुद्धी, स्थैर्य, सौंदर्य, श्रद्धा आणि प्रेम — हे सगळंही सर्व लोकांमध्ये आई, तूच आहेस.
नातः परं किल वितर्कशतैः प्रमाणं प्राप्तं मया यदिह दुःखगतिं गतेन । त्वं चात्र सर्वजगतां जननीति सत्यं निद्रालुतां वितरता हरिणात्र दृष्टम्
यापुढे कितीही विचार केला तरी, मी दु:ख भोगूनही काही पुरावा मिळवू शकलो नाही. खरंच, तूच सर्व जगाची जननी आहेस आणि हरिला निद्रेत ठेवणारीही तूच आहेस, हे इथे स्पष्ट दिसतं.
त्वं देवि वेदविदुषामपि दुर्विभाव्या वेदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद । यस्मात्त्वदुद्भवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकलं तव कार्यमेतत्
देवी, वेद जाणणाऱ्यांनाही तुला समजणं कठीण आहे; प्रत्यक्ष वेदही तुला पूर्णपणे ओळखू शकत नाही. कारण वेदही तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहेत आणि तुझे सर्व कृत्य प्रत्यक्ष दिसतात.
कस्ते चरित्रमखिलं भुवि वेद धीमा- न्नाहं हरिर्न च भवो न सुरास्तथान्ये । ज्ञातुं क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके
या पृथ्वीवर कोण विद्वान तुझे संपूर्ण चरित्र जाणतो? मी, हरि, भव किंवा इतर देवही नाहीत. माझी मुले आणि ऋषीगणही तुला समजू शकत नाहीत; तुझं माहात्म्य सर्व लोकांत अगदी अवर्णनीय आहे.
यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदन्ति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि । न प्राप्नुवन्ति सततं मखभागधेयं देवास्त्वमेव विबुधेष्वपि वृत्तिदासि
देवी, यज्ञात तुझे नाव 'स्वाहा' म्हणून घेतले नाही, तर वेदपंडितांनी विधीने आहुती दिली तरी देवांना त्यांचा हिस्सा मिळत नाही. सगळ्यांत देवांमध्येही, तूच त्यांच्या उपजीविकेची दात्री आहेस.
त्राता वयं भगवति प्रथमं त्वया वै देवारिसम्भवभयादधुना तथैव । भीतोऽस्मि देवि वरदे शरणं गतोऽस्मि घोरं निरीक्ष्य मधुना सह कैटभं च
भगवती, देवांच्या शत्रूंपासून आम्हाला प्रथम तुझ्याच कृपेने वाचवले गेले, आणि आताही तसंच आहे. देवी, वरदायिनी, मधु आणि कैटभ या भयंकर दैत्यांना पाहून मी घाबरलो आहे, म्हणून मी तुझ्या चरणी शरण आलो आहे.
नो वेत्ति विष्णुरधुना मम दुःखमेत- ज्जाने त्वयात्मविवशीकृतदेहयष्टिः । मुञ्चादिदेवमथवा जहि दानवेन्द्रौ यद्रोचते तव कुरुष्व महानुभावे
आता तर विष्णूलाही माझ्या दुःखाची जाणीव नाही, कारण त्याचे शरीर तूच अशक्त केले आहेस. आदिदेवाला मुक्त कर, किंवा या दोन्ही दैत्यराजांना मार, हे महान सामर्थ्यशाली देवी, तुला जे आवडेल तेच कर.
जानन्ति ये न तव देवि परं प्रभावं ध्यायन्ति ते हरिहरावपि मन्दचित्ताः । ज्ञातं मयाद्य जननि प्रकटं प्रमाणं यद्विष्णुरप्यतितरां विवशोऽथ शेते
जे लोक तुझ्या परम सामर्थ्याला ओळखत नाहीत आणि फक्त हरि किंवा हर यांचाच ध्यान करतात, त्यांची बुद्धी मंद असते. आई, आज मला स्पष्ट कळले की, कारण विष्णूही इथे पूर्णपणे असहाय्य पडला आहे.
सिन्धूद्भवापि न हरिं प्रतिबोधितुं वै शक्ता पतिं तव वशानुगमद्य शक्त्या । मन्ये त्वया भगवति प्रसभं रमापि प्रस्वापिता न बुबुधे विवशीकृतेव
समुद्रातून जन्मलेली लक्ष्मीही आज तुझ्या सामर्थ्यामुळे तिच्या पतीला, हरिला, जागं करू शकत नाही, कारण तीही तुझ्या अधीन आहे. भगवती, मला वाटतं, तूच जबरदस्तीने रमेला झोपवलं आहेस, म्हणून तीही असहाय्य झाली आहे.
धन्यास्त एव भुवि भक्तिपरास्तवांघ्रौ त्यक्त्वान्यदेवभजनं त्वयि लीनभावाः । कुर्वन्ति देवि भजनं सकलं निकामं ज्ञात्वा समस्तजननीं किल कामधेनुम्
या पृथ्वीवर जे तुझ्या पायांवर भक्तिभाव ठेवतात, इतर देवांची पूजा सोडून तुझ्यातच लीन झाले आहेत, ते खरोखर धन्य आहेत. कारण ते तुला सर्वांची जननी आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारी मानतात आणि मनापासून तुझी उपासना करतात.
धीकान्तिकीर्तिशुभवृत्तिगुणादयस्ते विष्णोर्गुणास्तु परिहृत्य गताः क्व चाद्य । बन्दीकृतो हरिरसौ ननु निद्रयात्र शक्त्या तवैव भगवत्यतिमानवत्याः
विष्णूचे कीर्ती, शुभ वर्तन आणि गुण आज कुठे गेले? ते सारे दूर झाले, कारण येथे हरिही तुझ्या अतुलनीय शक्तीने निद्रेमध्ये बांधला गेला आहे, हे भगवती.
त्वं शक्तिरेव जगतामखिलप्रभावा त्वन्निर्मितं च सकलं खलु भावमात्रम् । त्वं क्रीडसे निजविनिर्मितमोहजाले नाट्ये यथा विहरते स्वकृते नटो वै
तूच या सृष्टीची खरी शक्ती आहेस, सर्व सामर्थ्याचा आधार आहेस. हे जग तुझ्याच इच्छेने निर्माण झालं आहे. तू तुझ्या मायेच्या जाळ्यात खेळतेस, जसा एखादा नट स्वतःच्या नाटकात आनंदाने रमतो.
विष्णुस्त्वया प्रकटितः प्रथमं युगादौ दत्ता च शक्तिरमला खलु पालनाय । त्रातं च सर्वमखिलं विवशीकृतोऽद्य यद्रोचते तव तथाम्ब करोषि नूनम्
युगाच्या आरंभी तूच विष्णूला प्रकट केलंस आणि त्याला पावित्र्यपूर्ण शक्ती दिलीस, जेणेकरून तो पालन करू शकेल. आता त्याला असहाय्य करूनही, सर्वांचं रक्षण केलंस. आई, तुला जे हवं तेच तू नेहमी करतेस.
सृष्ट्वात्र मां भगवति प्रविनाशितुं चे- न्नेच्छास्ति ते कुरु दयां परिहृत्य मौनम् । कस्मादिमौ प्रकटितौ किल कालरूपौ यद्वा भवानि हसितुं नु किमिच्छसे माम्
भगवती, तू मला इथे निर्माण केलंस, म्हणजेच मला नष्ट करायची तुझी इच्छा नसावी. कृपा दाखव आणि मौन सोड. हे दोन काळरूप का प्रकट केलेस? की भवानी, मला हसावं म्हणून हे सर्व केलंस का?
ज्ञातं मया तव विचेष्टितमद्भुतं वै कृत्वाखिलं जगदिदं रमसे स्वतन्त्रा । लीनं करोषि सकलं किल मां तथैव हन्तुं त्वमिच्छसि भवानि किमत्र चित्रम्
माझ्या लक्षात आलंय, तुझे अद्भुत कृत्य काय आहेत. हे सर्व जग निर्माण करून तू तुझ्या स्वातंत्र्यात आनंद घेतेस. त्याचप्रमाणे, सर्व काही लय करू शकतेस, किंवा मला नष्ट करू शकतेस – भवानी, यात काहीच आश्चर्य नाही.
कामं कुरुष्व वधमद्य ममैव मात- र्दुःखं न मे मरणजं जगदम्बिकेऽत्र । कर्ता त्वयैव विहितः प्रथमं स चायं दैत्याहतोऽथ मृत इत्ययशो गरिष्ठम्
आई, तुला हवं असेल तर आजच मला मार. जगदंबे, मला मृत्यूचं दुःख नाही. सृष्टीकर्ता तूच आधी निर्माण केलास, आणि आता हा दैत्याने मारला गेला, त्यामुळे सर्वात मोठी नाचक्की त्याचीच आहे.