ब्रह्मोवाच देवि त्वमस्य जगतः किल कारणं हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्ब । यद्विष्णुरप्यखिललोकविवेककर्ता निद्रावशं च गमितः पुरुषोत्तमोऽद्य
ब्रह्मा म्हणाला — देवी, या जगाची खरी कारण तूच आहेस, हे मी सर्व वेदवचनांतून जाणलं आहे, आई. सर्व लोकांचे विवेककर्ता असलेला विष्णुही आज निद्रेमुळे तुझ्या अधीन झाला आहे.
को वेद ते जननि मोहविलासलीलां मूढोऽस्म्यहं हरिरयं विवशश्च शेते । ईदृक्तया सकलभूतमनोनिवासे विद्वत्तमो विबुधकोटिषु निर्गुणायाः
आई, तुझ्या मोहाच्या आणि लीलेच्या खेळाला कोण ओळखू शकतो? मीच गोंधळलो आहे आणि हरिही असहाय पडून आहे. तू सर्व जीवांच्या मनात वसतेस, अशा वेळी अगदी विद्वान देवताही तुला समजू शकत नाहीत, निर्गुणे.
सांख्या वदन्ति पुरुषं प्रकृतिं च यां तां चैतन्यभावरहितां जगतश्च कर्त्रीम् । किं तादृशासि कथमत्र जगन्निवास- श्चैतन्यताविरहितो विहितस्त्वयाद्य
सांख्य लोक पुरुष आणि तुला प्रकृती म्हणतात, जी चेतना नसली तरी जगाची कर्त्री आहे. मग तू अशी असताना, आज चेतना नसलेलं जगाचं निवासस्थान कसं निर्माण केलंस?
नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् । ध्यायन्ति यां मुनिगणा नियतं त्रिकालं सन्ध्येति नाम परिकल्प्य गुणान् भवानि
तू गुणांनी युक्त असं नाटक अनेक प्रकारे साकारतेस; तुझ्या कृत्यांची रचना कोणालाही कळत नाही. ऋषीगण तुझ्या गुणांना धरून तुला संध्येच्या रूपात नेहमी ध्यान करतात, भवानी.
बुद्धिर्हि बोधकरणा जगतां सदा त्वं श्रीश्चासि देवि सततं सुखदा सुराणाम् । कीर्तिस्तथा मतिधृती किल कान्तिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मातः
देवी, तूच सगळ्या जीवांची बुद्धी आणि ज्ञानदायिनी आहेस; देवांना नेहमी सुख देणारी लक्ष्मीही तूच आहेस. तसेच कीर्ती, बुद्धी, स्थैर्य, सौंदर्य, श्रद्धा आणि प्रेम — हे सगळंही सर्व लोकांमध्ये आई, तूच आहेस.
नातः परं किल वितर्कशतैः प्रमाणं प्राप्तं मया यदिह दुःखगतिं गतेन । त्वं चात्र सर्वजगतां जननीति सत्यं निद्रालुतां वितरता हरिणात्र दृष्टम्
यापुढे कितीही विचार केला तरी, मी दु:ख भोगूनही काही पुरावा मिळवू शकलो नाही. खरंच, तूच सर्व जगाची जननी आहेस आणि हरिला निद्रेत ठेवणारीही तूच आहेस, हे इथे स्पष्ट दिसतं.
त्वं देवि वेदविदुषामपि दुर्विभाव्या वेदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद । यस्मात्त्वदुद्भवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकलं तव कार्यमेतत्
देवी, वेद जाणणाऱ्यांनाही तुला समजणं कठीण आहे; प्रत्यक्ष वेदही तुला पूर्णपणे ओळखू शकत नाही. कारण वेदही तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहेत आणि तुझे सर्व कृत्य प्रत्यक्ष दिसतात.
कस्ते चरित्रमखिलं भुवि वेद धीमा- न्नाहं हरिर्न च भवो न सुरास्तथान्ये । ज्ञातुं क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके
या पृथ्वीवर कोण विद्वान तुझे संपूर्ण चरित्र जाणतो? मी, हरि, भव किंवा इतर देवही नाहीत. माझी मुले आणि ऋषीगणही तुला समजू शकत नाहीत; तुझं माहात्म्य सर्व लोकांत अगदी अवर्णनीय आहे.
यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदन्ति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि । न प्राप्नुवन्ति सततं मखभागधेयं देवास्त्वमेव विबुधेष्वपि वृत्तिदासि
देवी, यज्ञात तुझे नाव 'स्वाहा' म्हणून घेतले नाही, तर वेदपंडितांनी विधीने आहुती दिली तरी देवांना त्यांचा हिस्सा मिळत नाही. सगळ्यांत देवांमध्येही, तूच त्यांच्या उपजीविकेची दात्री आहेस.
त्राता वयं भगवति प्रथमं त्वया वै देवारिसम्भवभयादधुना तथैव । भीतोऽस्मि देवि वरदे शरणं गतोऽस्मि घोरं निरीक्ष्य मधुना सह कैटभं च
भगवती, देवांच्या शत्रूंपासून आम्हाला प्रथम तुझ्याच कृपेने वाचवले गेले, आणि आताही तसंच आहे. देवी, वरदायिनी, मधु आणि कैटभ या भयंकर दैत्यांना पाहून मी घाबरलो आहे, म्हणून मी तुझ्या चरणी शरण आलो आहे.
नो वेत्ति विष्णुरधुना मम दुःखमेत- ज्जाने त्वयात्मविवशीकृतदेहयष्टिः । मुञ्चादिदेवमथवा जहि दानवेन्द्रौ यद्रोचते तव कुरुष्व महानुभावे
आता तर विष्णूलाही माझ्या दुःखाची जाणीव नाही, कारण त्याचे शरीर तूच अशक्त केले आहेस. आदिदेवाला मुक्त कर, किंवा या दोन्ही दैत्यराजांना मार, हे महान सामर्थ्यशाली देवी, तुला जे आवडेल तेच कर.
जानन्ति ये न तव देवि परं प्रभावं ध्यायन्ति ते हरिहरावपि मन्दचित्ताः । ज्ञातं मयाद्य जननि प्रकटं प्रमाणं यद्विष्णुरप्यतितरां विवशोऽथ शेते
जे लोक तुझ्या परम सामर्थ्याला ओळखत नाहीत आणि फक्त हरि किंवा हर यांचाच ध्यान करतात, त्यांची बुद्धी मंद असते. आई, आज मला स्पष्ट कळले की, कारण विष्णूही इथे पूर्णपणे असहाय्य पडला आहे.
सिन्धूद्भवापि न हरिं प्रतिबोधितुं वै शक्ता पतिं तव वशानुगमद्य शक्त्या । मन्ये त्वया भगवति प्रसभं रमापि प्रस्वापिता न बुबुधे विवशीकृतेव
समुद्रातून जन्मलेली लक्ष्मीही आज तुझ्या सामर्थ्यामुळे तिच्या पतीला, हरिला, जागं करू शकत नाही, कारण तीही तुझ्या अधीन आहे. भगवती, मला वाटतं, तूच जबरदस्तीने रमेला झोपवलं आहेस, म्हणून तीही असहाय्य झाली आहे.
धन्यास्त एव भुवि भक्तिपरास्तवांघ्रौ त्यक्त्वान्यदेवभजनं त्वयि लीनभावाः । कुर्वन्ति देवि भजनं सकलं निकामं ज्ञात्वा समस्तजननीं किल कामधेनुम्
या पृथ्वीवर जे तुझ्या पायांवर भक्तिभाव ठेवतात, इतर देवांची पूजा सोडून तुझ्यातच लीन झाले आहेत, ते खरोखर धन्य आहेत. कारण ते तुला सर्वांची जननी आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारी मानतात आणि मनापासून तुझी उपासना करतात.
धीकान्तिकीर्तिशुभवृत्तिगुणादयस्ते विष्णोर्गुणास्तु परिहृत्य गताः क्व चाद्य । बन्दीकृतो हरिरसौ ननु निद्रयात्र शक्त्या तवैव भगवत्यतिमानवत्याः
विष्णूचे कीर्ती, शुभ वर्तन आणि गुण आज कुठे गेले? ते सारे दूर झाले, कारण येथे हरिही तुझ्या अतुलनीय शक्तीने निद्रेमध्ये बांधला गेला आहे, हे भगवती.
त्वं शक्तिरेव जगतामखिलप्रभावा त्वन्निर्मितं च सकलं खलु भावमात्रम् । त्वं क्रीडसे निजविनिर्मितमोहजाले नाट्ये यथा विहरते स्वकृते नटो वै
तूच या सृष्टीची खरी शक्ती आहेस, सर्व सामर्थ्याचा आधार आहेस. हे जग तुझ्याच इच्छेने निर्माण झालं आहे. तू तुझ्या मायेच्या जाळ्यात खेळतेस, जसा एखादा नट स्वतःच्या नाटकात आनंदाने रमतो.
विष्णुस्त्वया प्रकटितः प्रथमं युगादौ दत्ता च शक्तिरमला खलु पालनाय । त्रातं च सर्वमखिलं विवशीकृतोऽद्य यद्रोचते तव तथाम्ब करोषि नूनम्
युगाच्या आरंभी तूच विष्णूला प्रकट केलंस आणि त्याला पावित्र्यपूर्ण शक्ती दिलीस, जेणेकरून तो पालन करू शकेल. आता त्याला असहाय्य करूनही, सर्वांचं रक्षण केलंस. आई, तुला जे हवं तेच तू नेहमी करतेस.
सृष्ट्वात्र मां भगवति प्रविनाशितुं चे- न्नेच्छास्ति ते कुरु दयां परिहृत्य मौनम् । कस्मादिमौ प्रकटितौ किल कालरूपौ यद्वा भवानि हसितुं नु किमिच्छसे माम्
भगवती, तू मला इथे निर्माण केलंस, म्हणजेच मला नष्ट करायची तुझी इच्छा नसावी. कृपा दाखव आणि मौन सोड. हे दोन काळरूप का प्रकट केलेस? की भवानी, मला हसावं म्हणून हे सर्व केलंस का?
ज्ञातं मया तव विचेष्टितमद्भुतं वै कृत्वाखिलं जगदिदं रमसे स्वतन्त्रा । लीनं करोषि सकलं किल मां तथैव हन्तुं त्वमिच्छसि भवानि किमत्र चित्रम्
माझ्या लक्षात आलंय, तुझे अद्भुत कृत्य काय आहेत. हे सर्व जग निर्माण करून तू तुझ्या स्वातंत्र्यात आनंद घेतेस. त्याचप्रमाणे, सर्व काही लय करू शकतेस, किंवा मला नष्ट करू शकतेस – भवानी, यात काहीच आश्चर्य नाही.
कामं कुरुष्व वधमद्य ममैव मात- र्दुःखं न मे मरणजं जगदम्बिकेऽत्र । कर्ता त्वयैव विहितः प्रथमं स चायं दैत्याहतोऽथ मृत इत्ययशो गरिष्ठम्
आई, तुला हवं असेल तर आजच मला मार. जगदंबे, मला मृत्यूचं दुःख नाही. सृष्टीकर्ता तूच आधी निर्माण केलास, आणि आता हा दैत्याने मारला गेला, त्यामुळे सर्वात मोठी नाचक्की त्याचीच आहे.
उत्तिष्ठ देवि कुरु रूपमिहाद्भुतं त्वं मां वा त्विमौ जहि यथेच्छसि बाललीले । नो चेत्प्रबोधय हरिं निहनेदिमौ य- स्त्वत्साध्यमेतदखिलं किल कार्यजातम्
देवी, उठ आणि इथे एखादं अद्भुत रूप धारण कर. बाललीलेप्रमाणे, मला किंवा या दोघांना, तुला जसं वाटेल तसं मार. नाहीतर, हरिला जागं कर, म्हणजे तो या दोघांना मारेल. कारण हे सर्व तुझ्याच कृपेने घडतं.
सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा । निःसृत्य हरिदेहात्तु संस्थिता पार्श्वतस्तदा
सूतेने सांगितले – अशा प्रकारे वेधसाने स्तुती केल्यावर, त्या काळी तामस देवी हरिच्या देहातून बाहेर आली आणि त्याच्या बाजूला उभी राहिली.
त्यक्त्वाङ्गानि च सर्वाणि विष्णोरतुलतेजसः । निर्गता योगनिद्रा सा नाशाय च तयोस्तदा
विष्णूच्या सर्व अंगातून, ज्याची तेजाला तोड नाही, ती योगनिद्रा बाहेर पडली आणि त्या दोघांच्या विनाशासाठी निघून गेली.
विस्पन्दितशरीरोऽसौ यदा जातो जनार्दनः । धाता परमिकां प्राप्तो मुदं दृष्ट्वा हरिं ततः
जेव्हा जनार्दनाचं शरीर हलू लागलं, तेव्हा हरिला पाहून सृष्टीकर्त्याला अत्यंत आनंद झाला.
आराध्यनिर्णयवर्णनम् ऋषय ऊचुः सन्देहोऽत्र महाभाग कथायां तु महाद्भुतः । वेदशास्त्रपुराणैश्च निश्चितं तु सदा बुधैः
ऋषी म्हणाले – हे महाभागा, या कथेत एक अद्भुत शंका आहे. कारण वेद, शास्त्र आणि पुराणांनी, तसेच ज्ञानी लोकांनी नेहमीच हे निश्चित केले आहे.
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवाः सनातनाः । नातः परतरं किञ्चिद्ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महामते
ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र – हे तीनही देव सनातन आहेत. हे महामते, या ब्रह्मांडात त्यांच्यापेक्षा मोठं काहीच नाही.
ब्रह्मा सृजति लोकान्वै विष्णुः पात्यखिलं जगत् । रुद्रः संहरते काले त्रय एतेऽत्र कारणम्
ब्रह्मा या सृष्टीची निर्मिती करतो, विष्णू हे संपूर्ण जग राखतो आणि रुद्र योग्य वेळी सर्वांचा संहार करतो. हे तिघेही या जगातल्या सर्व कारणांचे मूळ आहेत.
एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । रजःसत्त्वतमोभिश्च संयुताः कार्यकारकाः
एकाच रूपात हे तिघे देव — ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर — आहेत. रज, सत्त्व आणि तम या गुणांनी एकत्रित झालेले हेच सर्व कार्ये करतात.
तेषां मध्ये हरिः श्रेष्ठो माधवः पुरुषोत्तमः । आदिदेवो जगन्नाथः समर्थः सर्वकर्मसु
त्यांच्यात हरि श्रेष्ठ आहे — माधव, पुरुषोत्तम, आदिदेव, जगाचा स्वामी, सर्व कर्मांमध्ये समर्थ.
नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति विष्णोरतुलतेजसः । स कथं स्वापितः स्वामी विवशो योगमायया
विष्णूच्या अतुल तेजाला दुसरा कोणीही समर्थ नाही. मग असा हा स्वामी योगमायेने कसा झोपेत गेला आणि असहाय्य झाला?