ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଏଠିଏଠି ଅଦ୍ଭୁତ କିମ୍ବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ଏକ ଜଣେ ଜଣେ ଜନ, ଜନାନୀ ଓ ଘରକୁ ଆସକ୍ତ ଥିବା ଲୋକକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଉଛି। ଯେଉଁ ଲୋକ ମାୟାର ତିନି ଗୁଣରେ ଜଗତ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ସେ ନିଜେ ଏକ ପ୍ରକୃତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅସଲ ବିବେକୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ଏଠି ନିର୍ବିକାର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଯାହା କେବଳ ବନ୍ଧନକୁ ଦୃଢ କରେ? ଏହି ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଶୀଘ୍ର ପଠିବା ଉଚିତ। ଘର କୁ ବନ୍ଧନ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ଘର ନାମ ହୋଇଛି; ବନ୍ଧନର କାରାଗାରରେ କେଉଁ ଖୁସି ମିଳିପାରିବ? ଏହି ଲାଗି, ପିତା, ମୁଁ ଭୟଭିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଜ୍ଞାନୀ, ମନରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିଧିରେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ବନ୍ଧନରେ ଆସିଯାଆନ୍ତି। ତେବେ ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର କଲେ—ଘରଟିଏ କାରାଗାର ନୁହେଁ, ଏହା ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନରେ ମୁକ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଘରେ ରହୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରେ। ଘରେ ରହିଥିବା ଲୋକ ଯଦି ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରେ, ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କ୍ରିୟା କରେ, ସତ୍ୟ କହେ ଓ ପବିତ୍ର ରହେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରେ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତପସ୍ବୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ବ୍ରତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉପରେ ଘରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ନିବିଶ୍ଟ ଲୋକ ଘରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଭୋଜନ, ସତ୍ୟ କଥା ଓ ଦାନ ଦେଇ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି। ଘରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଧର୍ମ ଚାରି ଅଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି। ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବେଦ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅପାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ—ସ୍ଵର୍ଗ, ମୁକ୍ତି, ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ଯାହା ଚାହିଁଲେ ମିଳିଥାଏ। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଏକ ଅଶ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଅଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଲାଗି, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ବିଧି ଅନୁସାରେ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମାନବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କର; ଏକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଘରେ ଏହି ଘରସ୍ଥ ଅଶ୍ରମରେ ତାକୁ ନିବେଶ କର। ଘର ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ପରେ ସନ୍ୟାସୀ ହେବା ଉଚିତ। ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମଦ ଲାଗେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ନିଜ ଜନାନୀ ବିନା ଅତି କଷ୍ଟ। ଏହି ଲାଗି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏକ ଜନାନୀକୁ ବିବାହ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜିତିବା ଉଚିତ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅତି କଷ୍ଟ ସହି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ମେନକାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇ, ଶକୁନ୍ତଳା ନାମକ ନୀତିମତୀ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା। ମାଛ ଧରୁଥିବା କଳୀ ନାମକ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ମୋ ପିତା ପରାଶର ଅନ୍ତରେ ଅନୁରାଗ ଜାଗି, ତାଙ୍କୁ ନୌକା ପାଖରେ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନୁରାଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ଅଚେତନ କରିଦେଲେ। ଏହି ଲାଗି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କର; ଉତ୍ତମ କୁଳର କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରି ବେଦ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କର। କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତର କଲେ—ମୁଁ ଘରସ୍ଥ ଅଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରିବି ନାହିଁ, ପିତା, ଏହା ସଦା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଏକ ଫାନ୍ଦା ପରି, ସଦା ଶରୀରଧାରୀଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ରଖେ। ପିତା, ଧନ ଲାଗି ଚିନ୍ତିତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଖୁସି ମିଳିପାରିବ? ଲୋଭୀ ଲୋକ ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ନିଜ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଖୁସି ନୁହେଁ, ବିରକ୍ତ ତପସ୍ବୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକର ଧନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଖୁସି ମିଳିପାରିବ କି? ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ମଘବନ୍ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସ୍ଵର୍ଗର ମାଲିକ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ବାଧା ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଖୁସି ନୁହେଁ, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ, ସେ ସଦା ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମୀର ମାଲିକ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ ଓ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥାନ୍ତି; ତେଣୁ କିଏ ଏହି ଜଗତରେ ଅତିରିକ୍ତ ଖୁସି ମିଳିପାରିବ? ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସଦା ଦୁଃଖିତ, ଏହା ମୁଁ ଜାଣିଛି; ସେ ସଦା ତପସ୍ୟା କରିଥାନ୍ତି ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତି। ଧନୀ ଲୋକ ଲୋଭୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ; ତେବେ, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ କେଉଁ ଭଳି ଖୁସି ପାଇପାରିବ? ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ପୁତ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ତାକୁ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟୀ ଜଗତରେ ଦେଇଦେବା, ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ସଦା ଦେଇଥାଏ। ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ; ଗର୍ଭରେ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ମଳ ଓ ପେସାବରେ ଆବୃତ। ଏହି ଲାଗି, ଆଶା ଓ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ବଡ଼; ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାରେ ଉଚ୍ଚତମ ଦୁଃଖ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ, ପିତା। ଦାନ ନେଇ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରେ ଜୀବନ ରଖୁନାହିଁ; ନିର୍ଭରତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୁଃଖ, ଦିନକୁ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଧନୀଙ୍କୁ ଯାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଷ୍ଟୁତି କରିଥାନ୍ତି। ଏକ ପେଟ ଲାଗି କଣ ଚିନ୍ତା? ପତ୍ର, ମୂଳ, ଫଳ କିମ୍ବା ଯାହା ମିଳିଥାଏ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ସହ ଖାଇଲେ ପୂରଣ। ବଡ଼ ପରିବାର, ଜନାନୀ, ପୁତ୍ର, ନତି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାୟ କରିବାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ; ପିତା, ଏଠି କେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଖୁସି? ମୋତେ ଯୋଗ ବିଦ୍ୟା ଓ ଖୁସି ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇଦିଅ; ପିତା, କ୍ରିୟାନୁଷ୍ଠାନରେ ମୁଁ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି। କର୍ମ ନାଶ କରିବାର ବିଧି କହ, ପ୍ରାରବ୍ଧ, ସଞ୍ଚିତ ଓ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠିତ—ଏହି ତିନି କର୍ମ ମୂଳ କିପରି ନଶ୍ୱର କରିବି?