ଏକ ସମୟରେ ରାଜା ଜନକ ଏବଂ ମହାମୁନି ଶୁକ ଆମନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କରି ରାଜା ଜନକ କହିଲେ—ଇଚ୍ଛାର ଜାଲ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ଏହା ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେନି। ତେଣୁ ଏହାର ଶମନ ପାଇଁ ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଉପମା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଜନକ କହିଲେ—ଏକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ତଳେ ଶୁଇଥାଏ ତାହା ତଳକୁ ଖସେନି, କିନ୍ତୁ ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ ଖସିପଡିପାରେ; ଏହିପରି ଏକ ତ୍ୟାଗୀ ଯଦି ପଥରୁ ଖସିଯାଏ, ସେ ପୁନଃ ସହଜରେ ତାହାକୁ ଆସିପାରେନି। ଜନକ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ କହିଲେ—ଏକ ଜଣେ ପିପିଲିକା ମୂଳରୁ ଶାଖାକୁ ଧୀରେ-ଧୀରେ ଚଡ଼ି ଫଳକୁ ସହଜରେ ପହଞ୍ଚିପାରେ, ଏହା ନିଜ ପଥରେ ଚଲିଥାଏ। ଏକ ପକ୍ଷୀ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଉଡ଼ି ଯାଏ, ବାଧାକୁ ଅନଦେଖା କରି, କିନ୍ତୁ ଏହା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ; ପିପିଲିକା ଆରାମ କରି କରି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସହଜରେ ପହଞ୍ଚିପାରେ। ଏହିପରି ମନ ଯଦି ଇଚ୍ଛାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେଣୁ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେନି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଜୀବନର ଚରଣ ଅନୁସାରେ ଶମନ କରିବା ଉଚିତ। ଘରେ ରହିବା ସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଶାନ୍ତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଲାଭ କିମ୍ବା ହାରରେ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିବା ଉଚିତ; ସେ ହସିବା କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସମତା ରଖିବା ଦରକାର। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଜନକ କହିଲେ—ଭଲରେ ଦେଖ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଅଛି; ମୁଁ ମନେ ଚାହିଁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ କିଛି ମୋ ମନରେ ଉପଜେନି। ନିଜ ଦେହରେ ଅନେକ ଉପଭୋଗ କରିବା ଏବଂ ଅନେକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁଁ ମୋ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେବା। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧନର ଅନ୍ତର୍ଗତ କୁହାଯାଏ; ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ। ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ଅନୁମାନରେ ଜଣାଯାଏ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହି ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆତ୍ମା କିପରି ବନ୍ଧିପାରିବ? ମନ ହେଉଛି ଶୁଖ ଏବଂ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସବୁଠି ପବିତ୍ରତା ଆସିଯାଏ। ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରି କରି ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ପବିତ୍ର ନହେଲେ, ସବୁ କିଛି ଅନର୍ଥକ। ଦେହ, ଜୀବାତ୍ମା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମନ ହେଉଛି ବନ୍ଧନ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର କାରଣ। ଆତ୍ମା ସଦା ପବିତ୍ର ଏବଂ ମୁକ୍ତ, କେବେ ବନ୍ଧି ହୁଅନି; ବନ୍ଧନ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ମନରେ ଅଛି, ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ। ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର ଏବଂ ଉଦାସୀନ—ସବୁ ଭେଦ ମନର ନିମିତ୍ତ; ଏକତାରେ ଭେଦ କିପରି ଆସିପାରିବ, ଦ୍ୱୈତ ଧାରଣା ଛଡ଼ା? ଜୀବାତ୍ମା ସଦା ବ୍ରହ୍ମ; ଏଠାରେ ଅଧିକ ଅନ୍ୱେଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଭେଦ କେବଳ ସାମ୍ସାରିକ ଅନୁଭୂତିରେ ଅଛି। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନର ଭେଦ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଦରକାର। ଯେପରି ଛାୟା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଛଡ଼ା ଜଣାଯାଏନି, ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା ଜ୍ଞାନ କିପରି ଜଣାଯିବ? ଗୁଣ ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଜୀବ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ବିଷୟ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଏହି ଆତ୍ମାର କି ଦୋଷ? ଵେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ; ନାହିଁ କିଲେ ଧର୍ମର ନାଶ ହେବ, ଯେପରି ବୌଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ଧର୍ମ ନାଶ ହେଲେ, ଜାତିର ଆଚରଣ ହାରାଯାଏ ଏବଂ ଉଲ୍ଲଂଘନ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଵେଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଭ ମିଳେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଶୁକ ନିଜ ଶଙ୍କା କହିଲେ—ମୋ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି ଏବଂ ଏହା କେବେ ଦୂର ହୁଏନି; ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ମୁଁ ଶୁଣୁଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋ ସନ୍ଦେହ କୁ ସମାଧାନ କରୁନାହିଁ। ଶୁକ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—ଵେଦ ଧର୍ମରେ ହିଂସା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଵେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଧର୍ମ କିପରି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ? ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ: ସୋମ ପାନ, ପଶୁ ବଧ, ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ। ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞରେ ସିଧାସଳଖ ମଦ୍ୟପାନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ଜୁଆ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ସହ। ଶୁକ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମିକ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ସତ୍ୟର ସାଗର ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଅପଥରେ ଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଶାସକ ଥିଲେ; ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି ଅପାର ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ପଶୁ ଚର୍ମରୁ ଏକ ପାହାଡ଼ ଉପଜିଥିଲା, ଯାହା ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ସମାନ; ମେଘ ଏବଂ ଜଳର ଧୋଇଁ ଶୁଭ କର୍ମନ୍ୱତୀ ନଦୀ ଉପଜିଥିଲା। ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଭୂମିରେ ଅଚଳ; ତେଣୁ ଵେଦ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମୋ ମନ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଏହିପରି ଶୁକ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—ନାରୀ ସହ ସଙ୍ଗ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଉପଭୋଗରେ ଜଣେ ଲୋକ ସୁଖ ପାଏ; ତାଙ୍କର ଅଭାବରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ—ତେଣୁ କିପରି ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ? ଏହାପରେ ଜନକ କହିଲେ—ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ସ୍ପଷ୍ଟ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅହିଂସା କୁହାଯାଏ; ହିଂସା ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଉପଜେ, ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳନ ଉପସ୍ଥିତ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଧୂଆଁ ଉପଜେ, ଦ୍ରବ୍ୟ ନଥିଲେ ଅଗ୍ନି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଦେଖାଯାଏ। ଵେଦରେ ଉପଦେଶିତ ଅହିଂସା, ଆସକ୍ତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହିଂସା ହୋଇଯାଏ; ଆସକ୍ତି ନଥିଲେ ଏହା ତାହା ନୁହେଁ। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଅହଂକାର ଛଡ଼ା କରାଯାଏ, ଵେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ କର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।